مسجد و مدرسه آقا بزرگ کاشان  سیده مرضیه طبائیان

مقدمه
مسجد و مدرسه‌­­ی بزرگ و باشکوه آقا بزرگ در کاشان، یكی از باشكوه‌ترین و زیباترین مساجد دوره‌­­ی قاجار در ایران به شمار می‌­­آید. این بنا در خیابان فاضل نراقی کاشان واقع شده و منسوب به ملا مهدی نراقی، ملقب به آقابزرگ، است که به هزینه‌­­ی مردی نیکوکار به نام حاج ‎محمدتقی خانبان و پسرش در نیمه‌­­ی دوم سده‌­­ی سیزدهم قمری، در دوره‌­­ی محمد شاه قاجار، به منظور اقامه‌­­ی نماز جماعت و درس و بحث داماد خود، ملا مهدی نراقی دوم، برادر ملا احمد نراقی ساخته شده است.
این مسجد و مدرسه در محدوده‌­­ی تاریخی و بافت کهن شهر، مجاور بقعه‌­­ی خواجه تاج‎‌الدین و در محل‌ه‎ای به همین نام بنا شده و در خیابان آقابزرگ، منشعب از خیابان فاضل نراقی واقع است و از نظر استواری هنوز وضع مطلوبی دارد.
پیشینه‌­­ی تاریخی
ساختمان این بنا براساس کتیبه‌­­های مسجد و تاریخ 1260 در پایان وقفنامه، در روزگار پادشاهی محمدشاه قاجار آغاز شد و در سال‌های نخستین سلطنت ناصرالدین ‎شاه (1264-1313ق)، به پایان رسید. این دوره به لحاظ سبک‌ها و شیوه‌­­های معماری ایرانی، مقارن با دوره‌­­ی دوم شیوه‌­­ی اصفهانی است. کتیبه‎‌های مورخ 1263، 1264، 1268ق، به ترتیب در صفه‌­­ی شبستان، داخل شبستان زیر گنبد، اِزاره‌­­ی محراب و سردرِ ورودی مسجد، این سخن را تأیید می‎‌کنند.

تحولات معماری در دوره‌­­های مختلف حیات مسجد
این مجموعه بر رویِ آثار برجامانده از زلزله‌­­ی 1192ق یا دوره‎‌های گذشته ساخته شده است، به‌­­خصوص شبستان چهلستون شمالی مسجد که احتمالاً پیش از احداث گنبدخانه بر روی بقایای خانقاه، مسجد، مقبره و مدرسه‌­­ی خواجه‌‎تاج‌‎الدین (متعلق به اواسط سده‌­­ی نهم قمری) بر پا شده است. تلفیق این شبستان با مسجد و مدرس‌ه‎ای که بعداً در کنار آن ایجاد شد، یکی از زیباترین و بهترین نمونه‌‎های ایجاد هماهنگی و اتصال دو بنا در کنار هم است؛ اما چهلستون غربی گنبدخانه یعنی مهمترین بنایی که بعدها به قسمت اصلی و گنبدخانه الحاق شد به معماری بنای مقصوره لطمه زده است، زیرا معمار بزرگ مسجد، بنای گنبدخانه را به گونه‌­­ای طرح‌­­ریزی کرده بود که از چهار سو به فضای باز راه داشته باشد تا در تابستانِ طاقت‎‌فرسای منطقه با جریان یافتن هوا در پیرامون گنبدخانه تهویه به صورت طبیعی انجام گیرد، ولی در زمان حاج ملا محمدعلی مجتهد نراقی، فرزند آقابزرگ، شبستان غربی گنبدخانه بنا شد و از این سو ارتباط با فضای خارج مسدود گشت. بعدها نیز در برخی بخش‌ها، خصوصاً در و پنجره‌‎های مجموعه، از جمله دو اتاق گوشواره‌‎های طرفین ایوان اصلی گنبدخانه و چهار اتاق بالاخانه‌­­ی سردرِ ورودی، تغییراتی داده شد. در و پنجره‎های ارسی بالارو تبدیل به درگاه‌هایی با دو نیم دایره شد که در معماری ایرانی سابقه نداشت. همچنین حدفاصل گنبدخانه و شبستان غربی با سه ارسی مشبّک چوبی ‎ از هم جدا می‎شد. در اثر از بین رفتن چوب درها به واسطه‌­­ی حمله‌­­ی موریانه، در طرح مرمتی دره‌ای فلزی جایگزین شد که در سال‌های اخیر درهای فلزی به فرم چوبی با درهای ارسی تبدیل شده‌­­اند. در و پنجره‌‎های مشبک و بالارو حجرات مدرسه به همین ترتیب از بین رفته بود که آنها نیز در سال‌های اخیر به صورت نخستین خود بازگردانده شده‌­­اند.

مشخصات اصلی بنای مسجد
مسجد و مدرسه‌­­ی آقابزرگ مجموعه‌­­ی نفیسی از عناصر معماری و تزئینات و ترکیبی از حجم‌ها و اندام‌های متناسب و درهم‌­­تنیده است. بخش‌های مختلف بنا شامل سردر و هشتی ورودی، صحن مرکزی، مقصوره و شبستان‌ها است. این مسجد از نظر پلان جزو مسجدهایی است كه دارای سه شبستان بوده‌­­اند. نكته‌­­ی مهم و قابل توجه در اینجا تلفیق مسجد و مدرسه است. پس از ورود به محوطه‌­­ی مدرسه، دو صحن فوقانی و تحتانی و حجره‌­­های محل سکونت طلاب و گنبد آجری باشکوه و گلدسته‌­­های دو طرف آن خودنمایی می‌­­کند. علاوه بر این دو حیاط خلوت، آب‌­­انبار، شبستان پشت گنبد، ساختمان مسجدی که در کنار گنبد واقع است و محراب کاشیکاری واقع در شبستان اصلی که در حقیقت مجموعه‌­­ای از هنرهای کاشی‌­­کاری، گچ‌­­بری، کتیبه‌­­نویسی، مقرنس‌­­کاری ونقاشی است، از جمله متعلقات این بنای عظیم هستند.

تزئینات به کار رفته در بنا
تمامی این بنا، از جمله گنبد که جزو بزرگترین گنبدهای آجری است، با آجر ساخته شده و تزئینات به‌­­كاررفته در آن، جذابیت خاصی به این بنا بخشیده است.
تزئینات بنا عبارتند از: کاشی‌­­کاری، آجرکاری، کتیبه‌­­های نفیس گچی و کاشی، مقرنس‌­­کاری، خطاطی ثلث و نستعلیق و نقاشی. نقاشی مدرسه توسط استاد محمد باقر قمصری صورت گرفته است. کتیبه‌­­های خطوط مسجد توسط خوشنویسان برجسته‌­­ی کاشان، از جمله محمد ابراهیم و محمد حسین، نوشته شده‌­­اند.
این مسجد دارای سردر زیبایی است كه سقف آن با مقرنس‌های معلق گچی و نقاشی تزئین یافته و دیوارهای جلوخان از كتیبه‌­­ی بالای سردر تا كف تختگاه‌های طرفین درگاه، با كاشی‌های خشتی رنگارنگ پوشیده شده است. هیئت اصلی بنا و گنبد باشكوه آن به واسطه‌­­ی عظمت ساختمان و نقشه‌­­ی بی‌­­نظیر، به خصوص ظرایف و فنون معماری اصیل ایرانی كه در آن به كار رفته، یكی از بناهای مهم ایرانی اسلامی به شمار می‌­­رود. با توجه به سادگی و بی‎‌پیرایگی این مجموعه، هیچ گونه زیاده‎روی در تزئین، به‌‎ویژه در کاشی‌­­کاری بنا، به چشم نمی‎‌خورد. تزئینات اندک مسجد و مدرسه به گچ‎بری، نقاشی، کارهای چوبی کنده‌‎کاری، گره‎چینی، آلت و لقط، مقرنس‎کاری، کاشی‌­­کاری، رسمی‎‌بندی و یزدی‎‌بندی منحصر می‎شود. یک جفت درِ نفیس (در مدخل اصلی مسجد) که کنده‎‌کاری شده و با گره‎‌چینی و گل‌­­میخ تزیین شده از ارزش والایی برخوردار است.

ویژگی‌های کلی بنا
از خصوصیات بارز بنا، معماری ویژه‌­­ی گنبدخانه است که بر روی هشت پایه‌­­ی عظیم بر پا شده، زیرا در طرح مساجد قدیمی ایران ایجاد گنبد بر روی پایه‎‌های آزاد به ندرت دیده می‎‌شود. نتیجه‌­­ی عملی اجرای این نوع طرح، جریان یافتن هوای خنک در فضای گنبدخانه در فصول گرم و تابستان‌های داغ منطقه‌­­ی کویری است. از این‎رو در این مسجد، برخلاف دیگر مساجد که جبهه‌­­ی جنوب گنبدخانه را به منظور ایجاد محراب مسدود می‎‌کنند و جرزهای نسبتاً قطوری می‎‌سازند، جانب جنوب، جنوب شرقی و جنوب غربی آن آزاد و رها بنا شده و محراب در دیوار رواقی که گرداگرد گنبدخانه را فرا گرفته، ساخته شده است. از ویژگی‌های دیگر، گودال باغچه (حیاط تحتانی) است که حوض بزرگ (آب‎نما) و باغچه‎‌های آن به طراوت فضا کمک می‎کند.

سردر و هشتی ورودی
این قسمت از بنا که از طریق جبهه‌­­ی شمالی به خارج راه می‎یابد مشتمل بر سردر ورودی، درِ چوبیِ کنده‎کاری‌­­شده‌­­ی نفیس و سکوهای سنگیِ دو طرف است. در سه ضلع سردر ورودی و درست در ارتفاع بالای درِ چوبی، کتیبه‌‎ای کاشی نصب شده است. بالای این کتیبه قطعه سنگی از مرمر حجاری‌­­شده قرار دارد. در زیر آن، تزئیناتی دیده می‌­­شود از کاشی‌های خشتیِ هفت‎رنگ که بدنه‌­­ی دیوار را تا کف سکوها پوشانده است. پس از درِ ورودی، محوطه‌­­ی نسبتاً وسیع کریاس هشت ضلعی قرار دارد که سقف آن را با آجر و کاشی و تزئینات مقرنس پوشش داده‌­­اند. از هر دو سوی این هشتی، دو دهلیز مسقف و عریض با طاق‎نماهایی عمیق در هر دو طرف و با شیب ملایم، به صحن مرکزی و سایر قسمت‌ها منتهی می‌‎شود. در وسط هر راهرو یک قسمت سرگشاده به صورت حیاط تعبیه شده است. مقابل درِ ورودی و پس از هشتی، محوطه‎‌ای باز به صورت مهتابی احداث شده که در واقع پشت‎بام شبستان چهلستون شمالی است. همچنین هشتی ورودی، به انبار، اتاق خادم و نگهبان راه دارد و نیز دو پلکان، آن را به شبستان قدیمی تحتانی و محل وضوخانه و حیاط ارتباط می‎‌دهد.

حیاط مرکزی مسجد
این صحن در دو طبقه و مشتمل بر دو حیاط فوقانی و تحتانی (گودال باغچه) است. صحن فوقانی (بام مدرس و حجره‎‌ها) ایوان‌­­مانندی است که از شرق و غرب با دو دیوار مرکب از جرز و طاق‎‌نما محصور شده و از شمال به مهتابی (بام چهلستون) می‌‎پیوندد و از جنوب به ایوان مسجد راه می‎‌یابد. گودال باغچه از شرق و غرب به ده حجره، و از جنوب به دو حجره و یک مدرس در وسط و چند اتاق و انبار در دو کنج جنوب غربی و شرقی، و از شمال به شبستان شمالی و سرداب زیر آن، که دارای دو بادگیر مرتفع است، منتهی می‎‌شود.
حیاط مرکزی به شکل مربع مستطیل و تقریباً در جهت شمالی ـ جنوبی ساخته و کف آن با آجر، به شکل هرّه، فرش شده است. در وسط آن حوضی به شکل کثیرالاضلاع و چهار باغچه دیده می‌­­شود. حجره‎‌های مدرسه به اندازه‌­­ی یک پله بلندتر از سطح گودال باغچه ساخته شده است. دوازده حجره از طریق چهار راهرو جانبی به حیاط راه دارند و هر کدام دارای یک پستو هستند. ضلع روبه حیاط حجره‌‎ها با شبکه‎‌های آجری پوشش یافته‌­­اند.
چهار پله‌­­ی سنگی در چهار طرف حیاط، فضای گودال‌­­باغچه را با بام، یعنی حیاط فوقانی که هم‌سطح گنبدخانه است، ارتباط می‌‎دهند و یک رشته پلکان دیگر در میانه‌­­ی ضلع شمالی به سرداب ارتباط دارد. سرداب به وسیله‌­­ی هواکش‌های افقی و عمودی به دو بادگیر در دو قسمت شبستان شمالی راه می‎یابد و شبستان بدین سان تهویه می‎‌شود. این اختلاف درجه‌­­ی حرارت گاهی به 20 تا 25 درجه‌­­ی سانتی‌­­گراد می‎رسد.

مقصوره یا گنبدخانه
گنبدخانه بر روی پایه‌­­ی هشت‎ضلعی، بنا شده و گنبد دوپوسته‌­­ی گسسته با دهانه‌­­ی داخلی 10 متر و ارتفاع 21 متر آن را پوشانده است. گرداگرد این گنبدخانه رواق‌هایی به هم پیوسته با پوشش طاق و تویزه ایجاد شده است. سردر و ایوان ورودی شمال گنبدخانه دارای پوششی شامل یک تویزه در جلو و نیم گنبدی است که زیر پوشش اصلی سقف کاذب آن، با رسمی‎بندی آجر و کاشی به صورت مَعْقَلی حصیری تزئین یافته است.
طرح زیربنای این قسمت از مسجد (شامل گنبدخانه و رواق‌های اطراف و ایوان اصلی) مستطیلی نزدیک به مربع حدود 30×28 متر است. در ارتفاع حدود شش متری از کف مقصوره درگاه‌هایی بر بالای ورودی‌های هشت‎‌گانه ساخته شده است که در جانب ایوان با یکدیگر ارتباط می‌‎یابند. زیر این قسمت کتیبه‌‎ای حاوی سوره‌­­ی فتح به خط ثلث برجسته از گچ گرداگرد داخل گنبدخانه را می‎‌پوشاند که در پایان آن تاریخ 1264ق خوانده می‎ شود.
در سه ضلع ایوان ورودی این مقصوره و در تراز کتیبه‌­­ی گچ‎بریِ داخلی، کتیبه‌‎ای از کاشی خشتی به خط ثلث سفید بر زمینه‌­­ی لاجوردی شامل سوره‌­­ی النبأ، و در حاشیه‌‎های بالا و پایین آن، کتیبه‌‎ای دیگر حاوی مرثیه‌­­ی هفت‎‌بند محتشم کاشانی به خط سُرمه‌‎ای بر زمینه‌­­ی طلایی نصب شده که در میانه‌­­ی آن جمله‌­­ی «عمل کاتب الحروف محمدحسن 1263» نگاشته شده است. همسطح با این کتیبه‎‌ها و در دو طرف جرزهای ایوان جلو مقصوره، اتاقه‌ای گوشواره تعبیه شده که هم از رانش جرزهای اصلی ایوان جلوگیری می‎‌کند و هم فضایی مفید برای استفاده‌­­ی مدرّسان و طلاب مدرسه پدید می‌‎آورد.
به احتمال بسیار این اتاق‌های گوشواره قبلاً دارای ارسی با سه لنگه درِ چوبی بالارو بوده که اکنون موجود نیست و به جای آنها در هر اتاق سه درگاه باز با قوس نیم‌‎دایره و بدون پنجره دیده می‎‌شود. در ارتفاع یازده متری از کف مقصوره (گنبدخانه) 24 دهانه‌­­ی مساوی ایجاد شده که یک در میان پُر و خالی است؛ از روزنه‌ای باز، نور و هوای کافی به داخل محوطه‌­­ی گنبدخانه می‎‌رسد. سطح داخل گنبد زیرین با اندود گچ سفیدکاری شده و مرکز آن با شمسه‌­­ی زیبایی تزیین یافته است. اما پوشش خارجی، گنبدی از نوع شبدری تند با نمای آجری و بدون تزئین است.
ایوان با یک ورودی اصلی به مقصوره رسیده و با دو راه ارتباطی از طرفین راست و چپ به رواق‌های اطراف می‎‌پیوندد. دو قسمت سردر که میان ایوان و گنبدخانه واقع است با یک راهرو ارتباطی در نیم‎طبقه به یکدیگر راه می‌‎یابند و یک درگاه باز در وسط آن، خارج را به داخل مرتبط می‎‌سازد. در همین سطح دو گوشواره‌­­ی مقرنس در دو گوشه‌­­ی ایوان به زیبایی مجموعه افزوده است. ازاره‌­­ی ایوان با کاشی خشتی هفت‌­­رنگ و سه ردیف قاب عمودی دارای قوس‌های جناغی و پشت بغل‌ها با آجر و کاشی معقلی تزیین یافته است. پشت بغل (لچکی) نمای ایوان با کاشی به شیوه‌­­ی معقلی آرایش یافته و بر روی پایه‎‌های طرفین ایوان، دو گلدسته‌­­ی کاشی‌­­کاری‌­­شده قرار دارد که علاوه بر کمک به استحکام جرزها و پوشش ایوان و استفاده از آن برای گفتن اذان، به زیبایی مجموعه نیز می‎‌افزاید.
در میانه‌­­ی این گلدسته کلمات «الله»، «محمد» و «علی» به خط بنایی معقلی تکرار شده و بالاتر از آن دو ردیف کاشی‌­­کاری معقلی و سپس مأذنه نهاده شده است. یک ردیف پلکان مارپیچ که حول محور ستونی در مرکز و داخل گلدسته دور می‎زند، پشت‎بام مسجد را به انتهای گلدسته‌‎ها مرتبط می‎‌سازد.
ضلع جنوبی گنبدخانه به حیاطی همسطح با حیاط فوقانی منتهی می‎‌شود. در جنوب شرقی گنبدخانه نیز حیاطی کوچک و مربع‌­­شکل و هم‌سطح با گودال باغچه احداث شده است که به اتاق‌ها و تأسیسات رفاهی مسجد راه دارد.
همچنین در خارج از رواق‌های گنبدخانه، در ضلع شرقی، حیاط خلوت کوچکتری، هم‌سطح با حیاط فوقانی تعبیه شده که با یک ورودی فرعی و سردر و هشتی کوچکی به محوطه‌­­ی شرقی مسجد راه می‎‌یابد. پیش از این، در جبهه‌­­ی شرقی مسجد، خانقاه و مدرسه و مقبره‌­­ی خواجه‌‎تاج‌‎الدین قرار داشت که اکنون از آن مجموعه فقط مقبره به جا مانده که از بناهای سده‌­­ی نهم قمری است. دیوارهای شرقی و غربی حیاط اصلی از جرزهای آجری و دهانه‎‌های صف‌ه‎ای ترکیب شده‌­­اند که به شکل ایوانچه یا طاق‎نما در ارتفاع نیم‎متری از کف حیاط با قوس‌های جناغی پوشش یافته و پشت بغل‌های آنها با کاشی‌­­کاری معقلی تزیین شده‌­­اند.
شبستان چهلستونی
این مجموعه دارای دو شبستان چهلستونی است، یکی در جبهه‌­­ی غربی گنبدخانه که اندک زمانی پس از بنای قسمت اصلی ساخته شده و دارای بیست ستون آزاد و سی چشمه طاق آجری است که در قسمت شمالی آن، راهرو ارتباطی و پلکان پشت‎بام و محلی برای وضوخانه قرار دارد، و دیگری شبستانِ زمستانی که در جبهه‌­­ی شمالی مسجد و صحن اصلی حیاط واقع است و پایه‎‌های آن پیش از احداث گنبدخانه بر روی پایه‌‎های موجود بنایی ساخته شده بود که بر اثر زلزله یا عوامل دیگر ویران شده است. این شبستان دارای ستون‌هایی از آجر و خشت با گوشه‎‌سازی و رسمی‎‌بندی است. در وسط هر چشمه روزنی با پوشش سنگ مرمر تعبیه شده که از آنها نور طبیعی ملایمی به درون شبستان می‎‌تابد. این شبستان یک محراب گچی در وسط دیوار دارد و به‎‌وسیله‌­­ی یک رشته پلکان به هشتی ورودی مسجد می‌‎پیوندد که راه ارتباط اصلی آن با خارج مسجد است و به وسیله‌­­ی دو ورودیِ دیگر به حیاط مرکزی و صحن گودال باغچه نیز ارتباط دارد. در جانب شمال غربی این شبستان یک حیاط خلوت، یک حوض و محلی برای وضوخانه احداث شده که با پلکانِ ارتباطیِ یادشده، به هشتی ورودی اصلی مسجد متصل می‎‌شود. این پلکان و راه ورودی آن اکنون مسدود است.

منابع و مآخذ
1. فرخ یار، حسین. نگاهی به بناهای تاریخی کاشان. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، 1370.
2. مشکوتی، نصرت‎الله. فهرست بناهای تاریخی و اماکن باستانی ایران. تهران: سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران، 1349.
3. مصطفوی، سید محمدتقی، آثار تاریخی تهران (اماکن متبرکه). تنظیم و تصحیح میرهاشم محدث. تهران: انجمن آثار ملی، 1361.
4. معماریان، غلامحسین. سبک شناسی معماری ایرانی. چاپ دوم. تهران: نشر پژوهنده معمار، 1382.
5. نراقی، حسن. آثار تاریخی شهرستان کاشان و نطنز. تهران: انجمن آثار ملی، 1348.