روستای تاریخی و متروکه­‌ی اشین (عشین)

اثر مژگان باقری

شرح و مبانی نظری طرح مرمت و احیای روستای تاریخی و متروکه‌­ی اشین (عشین)

اشین یکی از روستاهای حاشیه‌­ی کویر مرکزی ایران و از آبادی­‌های صاحب­ نام و متروک مانده‌­ی انارک می‌­باشد که با معماری ارگانیک خود، دارای ارزشی منحصربه‌­فرد است. این آبادی که در مسیر جاده‌­ی ابریشم راه ارتباطی جنوب را با دامنه‌­ی شمالی برقرار می‌­کرده به‌­واسطه گسترش شهر­نشینی حدود 40 سال بود که متروک شده و در حال نابودی بود.
اشین با قرارگیری بر پهنه­‌ی کویری ایران مرکزی با ارتفاع 1380 متر از سطح دریا بر روی تپه‌­ای به ارتفاع حدودا 30 متر در کنار سه چشمه‌ی آب روان شکل گرفته است. روستا واقع در 250 کیلومتری مرکز استان اصفهان، 115 کیلومتری شهرستان نایین می‌­باشد و از نزدیک­ترین مراکز شهری (انارک) 50 کیلومتر فاصله دارد. این روستا بدون هیچگونه زیرساخت و تکنولوژی در دل بیابان و بر انتهایی‌­ترین بخش از ارتفاعات منطقه با تسلط به تمامی دشت­‌های اطراف واقع است.
عشق فراوان به زادگاه اجدادیم زمانی که در حال تحصیل در رشته‌­ی مورد علاقه‌­ام “معماری” بودم با شدت گرفتن روند تخریب قلعه‌­ی باستانی در سال 87 مقارن شد، برای حفاظت از آن و جلب توجه سازمان میراث فرهنگی لازم بود در صورت ارزشمند بودن اثر در فهرست آثار ملی به ثبت برسد، لذا هم­زمان با پیگیری برای ثبت قلعه و حمام، اخذ مجوزات و عملیات اجرایی احیای روستا آغاز شد. درصد تخریب روستا پیش از اجرای طرح، بسیار بالا بود و بیش از 80 درصد گنبدها و 50 درصد دیوارها فرو ریخته بود. انجام فرایندهای اداری و نیز عملیات مرمت و بازسازی با سرمایه­‌گذاری و انگیزه کاملا شخصی در فاصله 250 کیلومتری محل سکونتم، برای من به عنوان دختری جوان، به واقع آکنده از چالش بود. عدم وجود زیرساخت­‌های تکنولوژی و همچنین اصرار بر حفظ اصالت بافت تاریخی روستا به عنوان الویت نخست، سرعت پیشرفت فیزیکی را کاهش و هزینه‌­ها را افزایش می‌­داد اما انگیزه‌­ای قوی و علاقه‌­ای وافر به نجات این سرزمین تاریخی مرا به پیش می‌­راند.
بافت ارگانیک و منحصربفردِ روستای اشین با غنای تاریخی و ارزش­‌های معماری‌­اش درگیر به تاریخ پیوستن و فراموش شدن بود و مهمترین هدف و پیامدهای این پروژه تلاشی بوده است برای حفاظت از این روستای تاریخی دور از دسترس پیش از نابودی کامل آن؛ چراکه آنجا دیگر جریانی از زندگی وجود نداشت که بتواند آن میراث را ببیند یا در بطنش زندگی کرده تا بدین وسیله حفاظتش کند، لذا پس از 40 سال متروکه بودن روستا راهی و حتی هیچ همراهی نبود غیر از دلسوزی­‌های منِ معمار که آسیب این ویرانی و فراموشی را بر تنِ نسل­‌های آینده می‌­دیدم و همراهی مادرم که با هزینه‌­های کاملا شخصی ستونی استوار شدیم برای حفظ این میراث.
واقع شدن اشین در موقعیت امروزی­‌اش با فاصله‌­ی زیاد از مراکز تمدنی، همچنین متروکه بودن روستا در ابتدا برای کار محفاظت و احیای روستا پیچیدگی‌­ها و شرایط خاصی را ایجاد می‌­کرد. سختی کار در اشین چندین برابر محیط­‌های شهری بود و بی­‌بهرگی‌­اش از تکنولوژی، صنعت و تاسیسات موجب فرار بسیاری از کارگران برای فعالیت‌­های مرمتی شد و به همین دلیل مرمت اولیه برای 5 خانه روستایی در اشین که به مدت دو سال به اتمام رسید بسیار زمان‌­بر و هزینه‌­بر شد. شرایط اجتماعی برای انجام چنین فعالیتی در محیطی دور از اجتماع و مدنیت برای ما که دو خانم بودیم هم تبعات و سختی‌­های فراوانی را در بر داشته و شرایط کار کردن با کارگران در آن محیط دورافتاده را بسیار سخت می‌­نمود. تامین نیروی انسانی برای کار در آن محیط و تامین مواد و مصالح، حمل آب و استمرار فعالیت پس از آنکه بعد از دو سال در فاز اول احیا به نتیجه رسید با حضور یکی از افراد پیر محلی در اشین و جبهه‌گیری‌اش نسبت به حفاظت از ارزش­‌های تاریخی روستا مانع و دغدغه‌­ای تازه ایجاد کرد. سه سال بعد مرمت خانه­‌هایی که اندکی از دیوارشان باقی بود و یا قسمتی از گنبدشان همچنان استوار بود حساسیت جدیدی پیش­ روی پروژه گشود: آن موقع دشوارترین کار یافتن استاد کار ماهر، کسانی که بتوانند خشت بزنند و آموزش آنها و در نهایت احیای خانه با احیای شیوه‌های منسوخ شده طاق‌­زنی بود اما چنانکه گذشت و با هدف متعالی محافظتی در بازپیرایی اشین با همان اصالتی که داشته است موفق شدیم که تا این لحظه علیرغم  شرایط دشوار و پیچیدگی­‌های موجود، پیوستگی تاریخی و سازگاری اصول مرمتی با محیط اولیه را حفظ کنیم و در عین حال تمایز بین مرمت امروز و موجودیت دیروز را نیز نشان دهیم.
به طور خلاصه ما در این پروژه چند هدف مهم را دنبال کرده ایم:
1.حفاظت از منابع میراث فرهنگی روستا در بخش فراموش شده­‌ی ایران مرکزی.
2.حمایت از هویت تاریخی، معماری و فرهنگی روستا در مقابل یکنواختی ناشی از توسعه‌­ی مدرنِ عصر حاضر.
3.احیای سامانه‌ی زیستیِ خودکفا و ارزشمند روستایی با اهمیت در ادوار تاریخی.
4.احیای جریان زندگی در روستا با تکیه بر هویت جامع آن، بجای تاکید بر احیای موزه‌­ای به ‌واسطه‌ی مرمت تک آثار شاخص روستا.
5.درگیر نمودن جامعه‌ی محلی در مراقبت، معرفی و حفظ بستر طبیعی و تاریخی منطقه.
6.ایجاد بستر حفاظت و توسعه‌­ی پایدار به‌­ جهت بازیابی ارزش­‌ها و سامانه‌ی‌ زیستی روستا.
مهم‌­ترین اقدامات انجام گرفته برای رسیدن به اهداف مذکور شامل مراحل زیر بوده است:
1.تکمیل پرونده و ثبت آثار با ارزش و شاخص روستا در فهرست آثار ملی
2.اخذ مجوز مرمت و احیا با رویکرد گردشگری بر روستای متروکه اشین
3.توجیه دلایل انجام کار و بازده آن در قالب طرحی کلی برای سازمان میراث فرهنگی، تایید و تصویب طرح مذکور
4.پلاک‌­بندی خانه‌­های متروکه و یافتن وارثین و مالکین آن خانه‌­ها برای آغاز عملیات اجرایی
5.آغاز عملیات اجرایی با مرمت زمان­‌بر و هزینه‌­بر چند واحد روستایی در فاز اول احیا که به مدت دو سال به طول انجامید!
6.گردشگرپذیر کردن روستا علیرغم محدودیت­‌های موجود به عنوان یک اکولوژ روستایی
7.مرمت 15 خانه­‌ی روستایی با رعایت اصالت و هویت جامع روستا
8.ایجاد انگیزه برای بازگشت مردم محلی و بازسازی خانه‌­هایشان که منجر به زنده شدن بیش از یک سوم از بافت روستایی گردید.
در واقع حفاظت فعال و مستمرمان در احیای اشین در پاییز سال 96 باعث ایجاد انگیزه و مشارکت بیشتر مردم محلی برای مرمت و احیا خانه‌­هایشان شد چنانکه از آن زمان تا کنون 9 خانه توسط افراد بومی احیا گشته است. همچنین در سال 96 و با مشارکت مردم محلی بیش از 12 هزار خشت گلی در اشین تولید شد.
پس از تکمیل بخش سوم مرمت برای 5 خانه‌­ی دیگر روستایی دیگر و بخشی از مشاعات روستا اکنون بیش از یک سوم از بافت روستا مرمت و احیا شده است. احیای کالبدی، تاریخی و فرهنگی روستا اکنون زمینه‌­ای را برای پرداختن جهت مرمت و باز زنده‌­سازی قلعه و حمام فراهم آورده است که پس از آن با احیا کامل باغات روستا، سامانه‌­ی خودکفای زیستی روستا به عنوان واحه­‌ای در دل کویر احیا می‌­گردد همان چیزی که موجب تضمین جریان دوباره‌­ی حیات به ­واسطه‌­ی احیای نقش­‌های اصلی روستا به شیوه‌ای نوین خواهد بود.
ارزش­‌های محیطی روستا که به‌شدت متاثر از محیط جغرافیایی‌­اش بوده است، با فنون ساختمانی، مصالح مورد استفاده و جزئیات اجرایی؛ حاکی از یک ارتباط بسیار قوی بین انسان و محیط است که تحت عنوان دست ساخته بشر در این بافت به نمایش در آمده است و برای انتقال صحیحش به نسل­‌های آینده لازم بود که دقیقا به همان شیوه و با همان اصالت حفظ گردند. لذا شیوه و فلسفه­‌ی حفاظتی ما برگرفته و مبنی بر نیازهای حفاظتی روستا (از معرفی فرهنگی میراث ملموس و ناملموس روستا تا احیای کالبدی آن)، حساسیت بر حفظ عینی مجموعه‌­ی روستا و مفاهیم مرتبط با آن، ایجاد فرصت مشارکت برای افراد وابسته به مکان، حفظ اعتبار و اصالت روستا، همچنین رویکرد حفاظتی مبتنی بر ساختار، کاربری، ارتباطات و مفاهیم موجود که به واسطه‌ی احترام و برخورد احتیاط آمیز نسبت به تغییرات صورت گرفته است، می‌­باشد که کاملا منطبق بر مفادی از منشورهای بورا، ونیز، نارا و حفاظت از میراث ساخته شده بومی می­‌باشد.
با توجه به تاثیرات اقلیمی، نقش و کاربری اشین و زمان و مقاطع مورد استفاده از روستا لازم بود الگو و شیوه­‌های ساخت آن مشخص شود، تاثیر عوامل سازه‌­ای بر شکل‌­گیری و احتمالا تنوع فضای معماری فهمیده شود و دلایل استفاده از مصالح کار شده درک گردد؛ تا بتوان برای باز زنده‌­سازیشان به­ بهترین شیوه عمل نمود. یافتن تکنیک­‌های سازه­ای مورد استفاده در الگوی ساخت با توجه به اینکه هنوز تعدادی از خانه‌­ها مسقف بوده و یا گوشه‌­ای از طاق آنها باقی مانده بود امکان‌­پذیر گردید و در نتیجه بررسی­‌های میدانی و نظری مشخص شد که راه­ حل‌­ها، شیوه‌­ها و مصالح در نهایت هوشمندی، هماهنگی و سازگاری با محیط انتخاب و مهندسی شده­‌اند و لذا علیرغم سختی چند برابر و زمان­‌بر بودن اجرا با آن شیوه‌­ها برای احیا، به جهت حفاظت صحیح از اصالت و هویت منطقه‌­ی کار، به­ کندی اما با اجرا و احیای آن شیوه­‌های منسوخ شده پیش رفت. لذا این پروژه با اجرای تکنیک­‌های ابتدایی ساخت بناها بدون نیاز به مداخلات حفاظتی و با تکیه بر شیوه­‌های اصیل ساخت در منطقه اجرا گردید. چنین رویکردی پس از تکمیل کار موجب حفظ انسجام معماری بافت و محیط گردید و پیوستگی تاریخی آنرا خدشه‌­دار نکرد.
وضعیت نگهداری بخش­‌های مرمت شده به ­علت ایجاد جریان زندگی و استمرار آن باعث پایش مدام می‌­شود که هر تنشی را در آثار برای حفاظت از خودش خنثی می­‌کند. لذا این پروژه در ساده‌­ترین حالت و به دشوارترین راه با رعایت و تقویت ارزش­‌ها و اصالت‌­های محیط و پس از آن با وسواس برای دخالت در بافت و معماری آن به­ صورت مرمت برگشت‌­پذیر سعی در برآورده کردن قوانین مرمت و احیای جهانی با تاکید بر اصالت بومی منطقه نموده است.
ساختن شهر و روستاها در هیچ دوره‌­ای از تاریخ برعهده‌ی یک نفر نبوده است و همواره یک سرمایه و توجه دولتی در تحقق این امر سهیم بوده است؛ این قبیل پروژه‌­ها به دلیل دورافتادگی از مراکز شهری و نداشتن توجیه اقتصادی در بازه‌­ی زمانی کوتاه مدت، حتی اشتیاق دولت‌­ها را با تمام امکاناتی که دارا هستند برای احیای آنها بر نمی‌­انگیزد، اشین نیز از این موضوع مستثنی نبوده و علیرغم اقدامات سخت و مثبتی که تا کنون موجب رونق و احیایش گردیده است، بقای آن علیرغم جلب نگاه­‌های مردمان بومی و حتی بعضی از دولت­مردان، نیازمند سیستم حفاظت جدی با پشتوانه‌­ای دولتی برای اجرای صحیح ضوابط مرمتی و حفاظتی در روستا می‌­باشد که در یکپارچه کردن مسیر توسعه و حفاظت خط مشی نگهدارنده و هدایت کننده برای جوامع کوچک موثر است. در این راستا اقدام ما در جهت تثبیت و معرفی اشین به عنوان اکو موزه روستایی در سازمان میراث فرهنگی می­‌تواند تامین کننده چنین خط مشی برای پایداری و حفاظت تضمینی آن باشد.
پروژه‌­ی احیای اشین پس از 40 سال متروکه بودن در پی تحصیل و تثبیت جایگاه تاریخی اشین به ­عنوان پایگاهی برای حفاظت از منابع طبیعی-تاریخی کویر­نشینان با احیای سامانه­‌ی زیستی خودکفای آن می‌­باشد، جریانی از زندگی را متناسب با نیازهای انسان امروز اما در قالب سنت­‌ها و شیوه­‌های تاریخی محل به وجود می‌­آورد، لذا به ­واسطه‌­ی عدم دخالت در سامانه‌ی زیستی روستا به ­عنوان یک واحه در دل بیابان موجب پایداری بلند مدت طرح در سازگاری با زیست‌­بوم می‌­گردد. چرا که با رعایت اصالت مصالح در خانه­‌هایی با یک پوسته‌­ی گلی در تبادل حرارتی با محیط اطراف خود عایق خوب و مناسبی ایجاد گشته است. چنین بینشی در بحران انرژی عصر حاضر، گامی است در جهت صرفه‌­جویی در مصرف انرژی به­ واسطه­‌ی بازگشت به فرهنگ بومی و منطقه­‌ای با رعایت اصالت‌­های معماری بومی.
بافت تاریخی روستای اشین مانند تمام بافت‌­های تاریخی حامل بسیاری از ارزش­‌های انسانی است که بشر در در ازای تاریخ و تمدن در این گوشه از کویر به وجود آورده است. ورود بشر به دنیای صنعت و مدرنیته که باعث رفتن سکنه از اشین گردید به جای تبدیل و تطبیق روستا با نوع خاص زندگی ماشینی و صنعتی امروز که می‌­توانست منجر به تغییرات ریشه­‌ای و یا تخریب کلی بدنه تاریخی شود؛ سامانه‌ی زیستی روستا را در بخشی از تاریخ فریز نمود تا اکنون برای بازیابی ارزش­‌های روستا با تکیه بر علم مرمت بتوانیم به گونه­‌ای نوین آنرا زنده و احیا کنیم. چنانکه از نظر ما این بافت و ارزش­‌های فرهنگی-تاریخی آن چنان کامل بودند که نباید چیزی بدان می‌­افزودیم، کار ما فقط پاس­‌داشت و برجسته‌­تر کردن ارزش­‌ها و اصالت‌­های محیطی برای انتقال آن به نسل­‌های آینده بوده است. لذا همه چیز منطبق بر روح و ساختار و اصالت اولیه‌­ی خودش احیا شد. در واقع ما هیچ چیز بر روستا نیفزودیم جز آنکه خودمان روستایی و بخشی از آن شدیم، خودمان همه آن چیزی بود که به روستا اضافه شد!

معماری معاصر ایران: مرمت بافت‌های تاریخی

_______________________________________

نام پروژه-عملکرد: شرح و مبانی نظری طرح مرمت و احیای روستای تاریخی و متروکه­‌ی اشین (عشین)
معماران اصلی: مژگان باقری
همکاران طراحی: عشرت گوهری انارکی
مجری طرح: مژگان باقری
عکاس پروژه: مژگان باقری

قبل و حین مرمت

مدارک فنی

خانه‌ی عامری‌ها اثر اکبر تقی‌زاده و سید اکبر حلی