سیری شگفتانگیز در معماری ایران (دوران اسلامی)
کلیسای پادره پیو، شاهکار رنتسو پیانو در تلفیق سنت و مدرنیته با به کارگیری سنگ آوریچنامسجــد امــام اصفهــان
Imam Mosque of Isfahan
معمار: علیاکبر اصفهانی
مسجد امام اصفهان، که در گذشته به نام «مسجد شاه» شناخته میشد، شاهکار معماری ایرانی و یکی از برجستهترین و کاملترین نمونههای معماری اسلامی-ایرانی به شمار میرود؛ بنایی که در دوران سلطنت شاه عباس صفوی، در بطن پروژهی بزرگ توسعهی شهری و بازآفرینی میدان نقش جهان ساخته شد و تا امروز همچون نگینی درخشان در میان آثار تاریخی ایران میدرخشد. این مسجد نه تنها فضای عبادی، بلکه تجلی وحدت هنر، قدرت سیاسی و بینش عرفانی دوران صفویه است. این اثر فراتر از یک بنای مذهبی، مانیفست فرهنگی-معماری یک دورهی درخشان از تاریخ ایران است. این مسجد در عین حال که مکانی برای نیایش و خلوت است، نمایشگاه شکوه تمدنی نیز هست که، علم، سیاست و دین را در قالبی یکپارچه عرضه میدارد. باید اذعان داشت همچنان که نقشجهان محل تلاقی دین، قدرت و مردم بود، مسجد امام نیز قلب تپندهی این میدان بود و هست. این مسجد باشکوه که در دوران سلطنت شاه عباس اول و بهدست علیاکبر اصفهانی احداث شد، نمونهای بینظیر از معماری شاخص بعد از اسلام ایران است که طراحی و تزئینات آن نماد اوج هنر معماری ایرانی اسلامی بهشمار میرود.
تاریخچه ساخت
ساخت مسجد در سال ۱۰۲۰ هجری قمری (برابر با ۱۶۱۱ میلادی) و به دستور مستقیم شاه عباس بزرگ آغاز شد. معمار اصلی این پروژه استاد علیاکبر اصفهانی، از بزرگان معماری دوره صفوی بود و خطاطی کتیبهها را استاد علیرضا عباسی، خوشنویس برجسته دربار بر عهده داشت. احداث مسجد بیش از دو دهه به طول انجامید و با دقتی مثالزدنی در انتخاب مصالح، اجرای تزئینات و طراحی هندسی پیش رفت.
موقعیت مکانی و جهتگیری هوشمندانه
مسجد در ضلع جنوبی میدان نقش جهان قرار گرفته، اما برخلاف میدان که دارای نظمی شطرنجی و شهری است، جهتگیری مسجد با چرخشی حدود ۴۵ درجه نسبت به میدان، دقیقا در راستای قبله تنظیم شده است. این چرخش از شاهکارهای معمارانه عصر صفوی است که بدون برهمزدن نظم شهری، محور معنوی بنا را حفظ میکند. ورودی مسجد با ایوانی رفیع و دو مناره فیروزهای، مخاطب را دعوت به ورود به جهانی دیگر میکند؛ جهانی که در آن معنویت، هندسه و نور درهم تنیده شدهاند.
ساختار فضایی، ابعاد و تحلیل پلان
پلان مسجد از نوع چهار ایوانی است و دارای صحن مرکزی وسیعی است که چهار ایوان بزرگ در چهار طرف آن قرار دارند. گنبد اصلی مسجد در ضلع جنوبی واقع شده و شبستان اصلی نمازگزاران در زیر آن قرار دارد. این گنبد دوپوسته، با قطری حدود ۲۵ متر و ارتفاعی بیش از ۵۲ متر از کف شبستان تا راس گنبد بیرونی، یکی از بزرگترین گنبدهای ایرانی محسوب میشود. فضای زیر گنبد، به شکل مکعبی با تبدیل هوشمندانه به دایره، حس شکوه و عظمت خاصی ایجاد میکند.
دو منارهی بلند در دو سوی ایوان ورودی با ارتفاع حدود ۴۸ متر از سطح زمین، نماد صلابت و عظمت مسجد هستند. در دو ضلع شرقی و غربی صحن، دو مدرسه دینی قرار گرفتهاند که با ایوانهای جداگانه خود به صحن باز میشوند. این مدارس، علاوه بر نقش آموزشی، به تقویت عملکرد مذهبی و اجتماعی مسجد کمک کردهاند.
مساحت کل مسجد بیش از ۲۰٬۰۰۰ متر مربع است، که شامل فضای شبستانها، صحن، مدارس، ورودیها، ایوانها و دیگر عناصر است. صحن مرکزی حدود ۳۵ × ۷۰ متر وسعت دارد و کف آن با سنگهای تراش خورده مرمرین پوشیده شده است.
تزئینات، مصالح و هنرهای وابسته
تزئینات مسجد امام از شاهکارهای هنر کاشیکاری ایران است. استفاده از کاشیهای معرق، هفترنگ، نقوش اسلیمی، گل و گیاه، خطوط قرآنی و اشکال هندسی، فضای مسجد را به فرشی افراشته در آسمان بدل کرده است. کاشیها در ترکیبی از رنگهای فیروزهای، لاجوردی، سفید و طلایی، چشمان بیننده را به رقصی از رنگ و معنا دعوت میکنند. کتیبههای خوشنویسیشده با خط ثلث، بهویژه در سطوح ورودی و زیر گنبد، با مهارت فوقالعادهای اجرا شدهاند.
تحلیل آکوستیکی و نورپردازی
در طراحی گنبد اصلی، به شکل شگفتانگیزی پدیدهی صوتی «اکو» لحاظ شده است. نقطهای در زیر گنبد وجود دارد که امام جماعت با ایستادن در آن میتواند بدون استفاده از بلندگو، صدای خود را بهوضوح در کل شبستان پخش کند. همچنین ورود نور طبیعی از دهانههای فوقانی ایوانها و گنبد، باعث ایجاد نورپردازی طبیعی و معنوی در طول روز میشود که فضای روحانی مسجد را تشدید میکند.
مطالب مرتبط
