آرامگـــاه بـابـاطاهــر عـریـــان

به کوشش انجمن آثار ملی ایران
معماری از محسن فروغی
توصیف و تحلیل معماری: ویکتور دانیل
عکاس: رکسانا خانی‌زاد

محوطه آرامگاه باباطاهر شامل تپه‌ای بیضی شکل و سکوبندی شده است، که ساختمان آرامگاه که برجی هشت‌گوش است بربالاترین سکوی آن قرار گرفته است. برروی این سکو مزار برخی از بزرگان و ادیبان که سابقا در مجاور آرامگاه باباطاهر به خاک سپرده شده بودند، ابقا شده است. ورودی اصلی در امتداد پله، رامپی طولانی از جتوب محوطه‌ی تپه تامین شده است.
سنگ مزار از جنس گرانیت تراش‌خورده و بدون نوشته به شکل هرم چهار وجهی در مرکز بنا قرار دارد. به نحوی که بر مرکز هندسی آن و رأس گنبد منطبق است. هشت جفت ستون پیرامون سنگ مزار در رئوس یک هشت‌ضلعی قرار دارند. دو ستون هر جفت ستون به واسطه‌ی سطحی مشبک با بازشوهایی مثلث شکل که رأس آن‌ها رو به بالاست به یکدیگر متصل می‌شوند. محوطه‌ی مرکزی مزار و ستون‌ها توسط سکویی با ارتفاع یک پله از راهروی پیرامونی جدا شده‌اند. راهروی پیرامونی امکان طواف دور بخش مرکزی و سنگ مزار را فراهم می‌کند و خود شامل 8 ستون به موازات ستون‌های محوطه‌ی مرکزی است.
دور محوطه‌ی مرکزی و بین هر ستون بازشویی با قوس تیز در ارتفاع یک طبقه قراردارد که سقف کاشی‌کاری شده با ترکیب سطوحی مثلث شکل از کاشی از روی آن‌ها شروع و به یک شمسه و گنبد داخلی منتهی می‌شود.
اضلاع خارجی راهروی پیرامونی سنگ مزار سطوحی از مرمر نورگذر هستند که از وسط با شکستگی مختصری رو به داخل متمایل شده و به دوسطح با زاویه‌ای بین آن‌ها تقسیم شده‌اند. نور ملایمی از طریق این دیوارهای مرمرین فضای داخل آرامگاه را روشن می‌کند. کتیبه‎های آرامگاه در مقابل این دیوارها قرار دارند.
ستون‌های پیرامونی راهرو داخلی در بیرون بنا اوج گرفته و تا زیرسقف مخروطی بنا ادامه یافته‌اند و با طاقی از قوس تیز به بدنه‌ی مرکزی برج آرامگاه متصل شده‌اند. به نحوی که مجموعه ستون‌های بیرونی به صورت هشت پره از بدنه‌ی مرکزی رو به بیرون گسترش یافته‌اند. بدنه‌ی مرکزی مرکب از هشت سطح سنگی سفید هریک با تقسیمات چهارگانه‌ای از مثلث‌های تو نشسته تا زیرگنبد ادامه دارند و گنبد مخروطی بر روی این بدنه استوار شده است.
استفاده از هندسه‌ی هشت ضلعی و بهره‌گیری از ویژگی‌های طراحی برج آرامگاه‌های دوره‌ی سلجوقی از یک طرف و اقتباس از هندسه‌ی هشت ضلعی آرامگاه اولیه (قرن ششم هجری) شاعر از طرف دیگر نقطه‌ی مشترکی برای ارجاع به تاریخ معماری ایران و سابقه‌ی مقبره‌ی شاعر به شمار می‌آید.
محسن فروغی در طراحی این بنا با ارجاع به معماری دوره‌ی زیست شاعر، دوره‌ی سلجوقی، و با الهام از برج آرامگاه‌های این دوره‌ی تاریخی، اما با رویکردی نوین، سعی در ایجاد و ارتباط با معماری تاریخی ایران با بیانی تازه داشته است.