جایزه‌ی آقاخان برای معماری (Aga Khan Award for Architecture) یکی از معتبرترین و تأثیرگذارترین جوایز جهانی در حوزه‌ی معماری است که تمرکز ویژه‌ای بر معماری در جهان اسلام و جوامع مسلمان دارد. این جایزه در سال ۱۹۷۷ میلادی به ابتکار شاه‌کریم الحسینی، آقاخان چهارم بنیان‌گذاری شد. هدف اصلی آن، شناسایی و تقدیر از پروژه‌هایی است که نه‌تنها ارزش‌های زیبایی‌شناختی و فنی دارند، بلکه به بهبود کیفیت زندگی، توسعه‌ی پایدار، و هماهنگی میان سنت و مدرنیته نیز کمک می‌کنند.
مانیفست این جایزه بر محورهای زیر استوار است:
توجه به انسان و کیفیت زندگی او به‌عنوان محور اصلی طراحی.
حفظ و بازاندیشی میراث معماری اسلامی و ایجاد پیوند میان گذشته و آینده.
ارتقاء پایداری محیطی و اجتماعی در معماری.
تأکید بر معماری‌ای که در خدمت جامعه، فرهنگ، و هویت محلی باشد، نه صرفاً به‌عنوان یک کالای لوکس یا فرم‌گرایانه.
جایزه آقاخان هر سه سال یک بار برگزار می‌شود و طی روندی دقیق، پروژه‌های معماری از سراسر جهان مورد ارزیابی قرار می‌گیرند. هیئت داوران متشکل از معماران برجسته، نظریه‌پردازان، هنرمندان و متفکران حوزه‌های گوناگون است که با دیدگاهی بین‌رشته‌ای پروژه‌ها را بررسی می‌کنند.
از آغاز تا امروز (۲۰۲۵)، این جایزه در ۱۵ دوره برگزار شده است و بیش از ۱۲۰ پروژه از میان هزاران اثر نامزدشده، موفق به دریافت جایزه یا تقدیر ویژه شده‌اند. پروژه‌های برگزیده از بازسازی مساجد تاریخی و خانه‌های سنتی تا طرح‌های نوین شهری، مجتمع‌های مسکونی، مراکز فرهنگی و آموزشی و نمونه‌های برجسته‌ی معماری پایدار را شامل می‌شوند. امروز، جایزه آقاخان به‌عنوان الگویی بین‌المللی، نه‌تنها در معماری جهان اسلام بلکه در سطح جهانی، مرجعی مهم برای معرفی پروژه‌هایی است که میان معماری، فرهنگ، اجتماع و محیط زیست پیوندی خلاقانه و انسانی برقرار می‌کنند.

اقامت گردشگری ماجرا، جزیره هرمز، اثر امیرحسین قدوسی
در جزیره‌ی هرمز ایران، مجتمع رنگارنگ ماجرا با گنبدهایی الهام‌گرفته از خاک‌های سرخ جزیره، اقامتگاه‌های پایدار برای گردشگران فراهم می‌کند. این پروژه با برنامه‌های متنوع و طراحی خلاقانه، به توسعه اقتصاد گردشگری جایگزین کمک می‌کند و تجربه‌ای منحصر به فرد از تعامل انسان با طبیعت و فرهنگ محلی ارائه می‌دهد. هیئت داوران آن را به عنوان یک «جزیره‌ی معماری زنده و چندمنظوره» توصیف کرده است که هم اقامتگاه و هم مرکز فرهنگی برای جامعه‌ی محلی و گردشگران فراهم می‌آورد.

مترو جهاد، اثر محمد خاوریان
در تهران، ایستگاه مترو جهاد که پیش از این فرسوده بود، به یک گره شهری پویا و جذاب برای عابران پیاده تبدیل شده است. استفاده از آجرهای دست‌ساز محلی باعث تقویت ارتباط با میراث غنی معماری ایران می‌شود، در حالی که بافت گرم و ظریف پروژه، ایستگاه را به یک نماد شهری جدید بدل می‌کند. این پروژه نشان می‌دهد چگونه بازسازی هوشمندانه فضاهای عمومی می‌تواند کیفیت زندگی شهری را بهبود دهد و هویت فرهنگی را احیا کند.

Khudi Bari – Marina Tabassum Architects
در بنگلادش، پروژه‌ی Khudi Bari با استفاده از بامبو و فولاد برای جوامع جابه‌جا شده طراحی شده است. این پروژه، راهکاری قابل تکرار و پایدار برای مواجهه با تغییرات اقلیمی و جغرافیایی ارائه می‌دهد و تأکید زیادی بر اصول اکولوژیکی و محیط‌زیستی دارد. هیئت داوران بر اهمیت این پروژه در ارتقای استفاده از بامبو به عنوان یک مصالح ساختمانی پایدار و کم‌هزینه در مقیاس جهانی تأکید کرده است.

 West Wusutu Village Community Centre – Inner Mongolian Grand Architecture Design Co., Ltd
در چین، این مرکز اجتماعی با استفاده از آجرهای بازیافتی ساخته شده و فضاهای فرهنگی و اجتماعی متنوعی برای ساکنان و هنرمندان فراهم می‌کند. پروژه به نیازهای فرهنگی جامعه‌ی چندقومی منطقه، از جمله مسلمانان هویی، پاسخ می‌دهد و نمونه‌ای ارزشمند از ایجاد یک میکروجهان اجتماعی و فراگیر در یک محیط روستایی است. این مرکز به عنوان یک نمونه موفق از تعامل میان هویت فرهنگی، پایداری مصالح و طراحی اجتماعی شناخته شده است.

 Revitalisation of Historic Esna – Takween Integrated Community Development
در مصر، پروژه‌ی باززنده‌سازی بافت تاریخی اسنا با مداخله‌های فیزیکی هوشمندانه، ابتکارات اجتماعی-اقتصادی و استراتژی‌های شهری نوآورانه، یک سایت تاریخی و نادیده گرفته شده را به شهری پررونق و زنده تبدیل کرده است. این پروژه با تقویت متابولیسم شهری تاریخی، به چالش‌های معاصر ارتقای شرایط انسانی و گردشگری فرهنگی پاسخ می‌دهد و نمونه‌ای از ترکیب حفظ میراث و توسعه پایدار شهری ارائه می‌کند.

 Vision Pakistan – DB Studios
در اسلام‌آباد پاکستان، این مرکز چندطبقه با نماهای شاداب و رنگی الهام‌گرفته از صنایع دستی پاکستانی و عربی، فضایی برای آموزش و توانمندسازی جوانان محروم فراهم می‌کند. پروژه نه تنها آموزش‌های نوآورانه و مهارتی ارائه می‌دهد، بلکه با طراحی نورگیر، فضاهای جذاب و بهره‌وری اقتصادی، الگویی موفق برای معماری آموزشی و اجتماعی ایجاد می‌کند که می‌تواند به توسعه پایدار جامعه کمک کند

Wonder Cabinet – AAU Anastas
در بیت‌لحم فلسطین، Wonder Cabinet یک فضای چندمنظوره فرهنگی، آموزشی و تولیدی است که با مشارکت صنعتگران و پیمانکاران محلی ساخته شده است. این پروژه به عنوان یک مرکز کلیدی برای صنایع دستی، طراحی و نوآوری عمل می‌کند و الگویی برای معماری اتصال‌دهنده ارائه می‌دهد که ریشه در هویت ملی و فرهنگی دارد. اهمیت تولید فرهنگی به عنوان ابزاری برای مقاومت و توسعه اجتماعی، از ویژگی‌های برجسته این پروژه است.