کارخانه اشکودا در تهران؛ ردپای معماران چک در شکل‌گیری چهره‌ی نوین ایران

کارخانه اشکودا در تهران؛ ردپای معماران چک در شکل‌گیری چهره‌ی نوین ایران

به‌تازگی کتابی با عنوان کارخانۀ اشکودا در تهران، نوشتۀ رضا علیرضاییان، نویسندۀ ایرانی‌تبار مقیم پراگ، منتشر شده است. این کتاب روایتی است از حضور گروهی از معماران و هنرمندان اروپایی در ایرانِ دوران نوسازی و شکل‌گیری چهرۀ مدرن شهرها؛ زمانی که ساخت بناهای دولتی، فضاهای عمومی و نمادهای ملی در قالب پروژه‌ای گسترده برای بازآفرینی سیمای کشور دنبال می‌شد.
در آن سال‌ها، برنامه‌ای همه‌جانبه برای سامان‌دهی به ساختار شهری و معماری نوین در ایران آغاز شد. پروژه‌هایی که در کنار ایجاد زیرساخت‌های اداری و آموزشی، نقشی مؤثر در حرکت کشور از سنت‌های دیرینه به سوی الگوی دولت–ملت مدرن ایفا کردند.
در این مسیر، گروهی از مهندسان، معماران و طراحان از کشورهای مختلف جهان از جمله چکسلواکیِ آن زمان، به ایران دعوت شدند و آثار ماندگاری از خود بر جای گذاشتند. بناهایی چون کاخ دادگستری با نقش‌برجسته‌های معروف «بانوی عدالت» و «انوشیروان دادگر»، و نیز ساختمان باشکوه وزارت دارایی از نمونه‌های شاخص این همکاری‌های بین‌المللی‌اند که هنوز پس از نزدیک به یک قرن، بخشی زنده از بافت شهری ایران به‌شمار می‌آیند.
در میان این چهره‌ها، نام استانیسلاو سووا (Stanislav Sova) بیش از دیگران می‌درخشد. او معمار جوانی از پراگ بود که به طراحی چند بنای مهم در ایران پرداخت و با دقت و شناختی عمیق از هنر و تاریخ ایران، الگویی تازه از پیوند میان معماری نوین و عناصر بومی پدید آورد. سووا در کنار باستان‌شناسانی چون آندره گدار (André Godard) و ماکسیم سیرو (Maxime Siroux)**، به مطالعه دربارۀ تمدن ایران باستان پرداخت و آثارش نشان از فهمی فرهنگی و نه تقلیدی از گذشته داشت.
رضا علیرضاییان، نویسندۀ کتاب، نزدیک به ده سال از زندگی خود را صرف پژوهش دربارۀ معماران و استادکاران چکسلواکیِ سابق کرد. او با سفر به پراگ و آلمان، به آرشیوهای خانوادگی و اسناد شخصی بازماندگان این هنرمندان دست یافت؛ اسنادی که برای نخستین‌بار نشان می‌دهد بسیاری از پروژه‌های آن دوران که پیش‌تر به مهندسان آلمانی یا فرانسوی نسبت داده می‌شد، در واقع کار معماران چک و اسلواک بوده است.