پنــــــــــج معمــــــــــــــار نیویــورکی*(سفیدها)
شهریار خانی زاد

پنج معمار نیویورکی( سفیدها)، نه تنها نام‌هایی در تاریخ معماری جهان، بلکه پنجره‌ای هستند به سوی اندیشیدن دوباره به معماری. آنان نشان دادند که معماری تنها ساختن نیست، بلکه نوشتن، خواندن و بازخواندن جهان است. نقد، برای ایشان ابزار طرد گذشته نبود، بلکه راهی بود برای زایش آینده. بدین‌سان، هر اثر آنان همچون پرسشی است که هنوز در برابر ما ایستاده است؛ پرسشی که معماران ایرانی نیز اگر بخواهند در صف نخست معماری معاصر جهان همچون ژاپن گام بردارند، ناگزیرند بدان پاسخ دهند. چه کسی فکر می کرد پنج معمار جوانی که فیلیپ جانسون (Philip Johnson) برای نمایشگاهی در موزه ی هنر مدرن (Museum of Modern Art) به دور هم جمع کرده بود، اینچنین جریان قدرتمندی را در جهان معماری ایجاد کنند؟ چه کسی فکر می کرد این جوانان دارای چنان اندیشه ای باشند که امروز، جهان معماری بدون آنها قابل تصور نباشد؟ پنج معماری که کار خود را از نقد اندیشه ی معاصر شروع کرده بودند. پنج معماری که نه‌تنها قوانین بازی، که تمام قوانین مسکن سازی، روش طراحی، نظریه پردازی و حتی روش ارائه ی پروژه را در هم شکستند. ایشان، به حق، همه ی قوانین معماری را از نو نوشتند! این جوانان بدعتی بر سنت مدرنیسم گذاشتند که تا به امروز، روح معماران بی قرار را تغذیه می کند: بدعت نقد!
پنج معمار، نخستین بار، در سال 1969 (معادل 1348 خورشیدی)، با برگزاری نمایشگاهی از آثار مسکونی خود به جهانیان معرفی شدند. کتاب پنج معمار: آیزنمن، گریوز، گوئاتمی، هیدوک، مایر (Five Architects: Eisenman, Graves, Gwathmey, Hejduk, Meier) نیز سه سال بعد، در سال 1972 (معادل 1351 خورشیدی) منتشر گردید. شناخت ناقص و دیرهنگام اندیشه های دیگر معماران جهان، یکی از دلایل عدم توانایی برخی از معماران ایرانی در نظریه پردازی است. این مقوله منجر شده است که معماری ایران، معماری‌ای عاری از نقادی باشد. این در حالی‌ است که اساسا هنر، مقوله‌ای است که رشد آن منوط به نقد و نظر است. نتیجه ی این وضعیت رخوتی ا ست که در بین برخی از معماران ایرانی، دانشجویان و استادان دانشگاهی کمابیش دیده می شود؛ رخوتی که عوارضی عجیب در پی داشته است. به عنوان مثال، در حوزه ی تاریخ هنر و معماری ایران، این رخوت باعث شده که ما نتوانیم با تمام قدرت و امکانات در دانشگاه‌ها و مراکز علمی با بهره‌گیری از تعداد و توان و استعداد بسیار بالای دانشجویان هنر و معماری به برداشت، مستند‌سازی و تحلیل آثار شگفت‌انگیز این سرزمین و همچنین نقد و تحلیل معماری تاریخی و معاصر ایران و جهان بپردازیم؛ یا در مورد تعداد کمی از نسل جدید( البته نه همه)، که کمتر به آثار گذشته و نقد و تحلیل آن اهمیت می‌دهند. البته این باید در واحدهای درسی دانشگاهی گنجانده و توسط استادان آموزش و پیگیری شود. چطور ممکن است برخی از دانشجویان بزرگ ترین و قدیمی ترین دانشکده های معماری کشور از تاریخچه، استادان و بزرگانی که در آن دانشکده‌ها و مراکز علمی، در همان بناها، در همان آتلیه ها، روزگاری خط می کشیدند، تفکرات و آثارشان بی خبر باشند؟ ایجاد فرهنگ نقد و تحلیل آثار گذشتگان در جامعه‌ی معماری ایران فرهنگی که می‌تواند تن معماری ما را از لباس رخوت برهاند و به پویایی و حیات دوباره برساند، از این رو، یکی از نخستین انگیزه های ترجمه، نگارش این کتاب و مقالات، ایجاد فرهنگ نقد و نظریه پردازی معماری بوده است؛ عاملی که تن معماری ما را از لباس رخوت می رهاند و باعث پویایی آن می گردد. همان گونه که نطفه ی نگارش این کتاب نیز، از نقد کتاب منتشر شده در آمریکا بسته شده است.
در این کتاب ابتدا زندگی نامه و نقاط عطف زندگی حرفه ای هر‌کدام از پنج معمار بررسی شده است و سپس مجموعه ی منتخبی از بناهای مسکونی طراحی شده توسط هرکدام از پنج معمار در حدود دهه ها ی هفتـاد و هشتـاد میلادی نقد و تحلیل شده است. هدف، آشنا نمودن مخاطبیـن ایرانی با اندیشه ها و تحلیل آثار این معماران، به‌خصوص در حوزه ی طراحی «مسکن» بوده است. البته این نخستین کتابی نیست که در باب آثار و اندیشه های پنج معمار، چه به‌ صورت گروهی و چه به‌ صورت فردی نوشته شده است؛ اما امید داریم تاثیرگزارترین باشد. فایده ی کتاب، بجز ترویج فرهنگ نقد و توسعه ی مرزهای معماری، بر چند موضوع استوار است: از طرفی مخاطب ایرانی با مطالعه ی این کتاب، متوجه می‌شود که راه زیادی در پیش دارد، زیرا این همه ی پنج معمار نیست، بلکه نقطه ی شروعی برای راهی ا ست که ما باید سال‌ها پیش می پیمودیم! حال، ببینید در رابطه با نقد و نظریه، چقدر باید پر‌فشار و سریع این راه را پیش بگیریم تا به معماری جهان برسیم. از طرف دیگر، مطالعه ی این کتاب مخاطب ایرانی را با روش توسعه ی اندیشه در معماری آشنا می نماید. بنظر می‌رسد بدلیل عدم آموزش و واحدهای درسی در دانشگاه‌ها، بیشتر معماران ایرانی با روش تفکر علمی در باب نقد معماری بیگانه هستند و در عالم «آداب تحصیل نقد معماری» خیلی آشنا به امور نیستند. این کتاب، سبک زندگی معمارانه و روش تفکر این معماران را، ضمن تشریح بناها و زندگی نامه ها بیان می نماید.
همان‌طور که درکسلر در پیشگفتار کتاب پنج معمار: آیزنمن، گریوز، گوئاتمی، هیدوک، مایر نوشته است، آن کتاب به محض انتشار، نایاب گشت. پنج معمار با تیراژ تنها 500 نسخه منتشر شد. گرچه 3 سال از رویداد نمایشگاه گذشته بود؛ اما آیزنمن مصرانه به دنبال چاپ آن آثار بود. از طرفی، تصمیم بر آن بود تا کتاب به صورت سیاه و سفید چاپ گردد، اما هیدوک اصرار داشت کارهای او برای درک بهتر مخاطب به صورت رنگی چاپ شوند. از طرفی دیگر، آیزنمن در تخمین قیمت ها، خیلی دقیق رفتار نکرده بود و در نتیجه هزینه های چاپ خیلی بیشتر از آن رقمی شدند که پیتر به دوستانش پیشنهاد داده بود. به‌هر ‌حال آن کتاب، متشکل از سه بخش آثار نمایش داده شده در نمایشگاه، آثار ساخته شده پس از نمایشگاه و دو مقدمه از کالین رو (Colin Rowe) و کنت فرامپتون (Kenneth Frampton) منتشر شد. کتابی که به قیمت 7 دلار در سال 1972 به فروش رفت و پس از آن نیز انتشارات دانشگاه آکسفورد آن را به همان شکل، تجدید چاپ نمود.
اکنون که در هنر معماری قصد کرده‌ایم بار دیگر به زندگی و آثار این پنج معمار بازگردیم، بعد آیزنمن و گریوز در دو شماره‌های گذشته به سراغ زندگی و آثار سومین معمار ایران گروه یعنی چارلز گوئاتمی خواهیم رفت، باید به یاد داشته باشیم که راهی که آنان پیمودند، صرفا تکرارشدنی نیست؛ بلکه الهام‌بخش است. الهام‌بخش در روش اندیشیدن، در شهامت نقد کردن و در جسارت بازنویسی قواعد. قطعا آن کتاب، الهام بخش ما برای نشر کتابی بوده است که توسط انتشارات هنر معماری منتشر گردید، گرچه عینا همان نیست. در واقع ما نمی توانستیم آن کتاب را دوباره تجدید چاپ نماییم، زیرا به مجلد آن، کیفیت و گرافیک، محتوا و دیگر فاکتورهای سازنده  اش اساسا اعتقادی نداشتیم. از طرفی، مطمئن بودیم که به همان اندازه ای که باز نشر آثار پنج معمار در آن دوره ی زمانی ارزشمند بوده، کیفیت چاپ و بررسی پژوهشی و تحلیلی آن‌ها و همچنین سایرآثار شاخص این پنج معمار نیز ضروری است. بنابراین برای آنچه که در دست دارید پروسه ای پژوهشی تعریف شد که مانند هر پژوهش دیگری به سرانجام رساندن آن متحمل هزینه، دانش، شکست، تکرار، بررسی و شکیبایی بود. ما تلاش کرده ایم که کیفیت تصاویر و محتوای نگارش شده، حامل معانی و الهام بخش معماران، دانشجویان، طراحان و نظریه پردازان ایرانی باشد. تولید نهایی این کتاب، دو سال برای انتشارات هنر معماری قرن زمان برده است. بدلیل اهمیت آثار این معماران و اتمام چاپ این کتاب و درخواست چاپ مجدد و افزایش شدید قیمت انتشار کتاب بخصوص برای دانشجویان عزیز، تصمیم گرفته شد مقالات این کتاب در هر شماره از فصلنامه‌ی هنر معماری به یکی از پنج معماران نیویورکی پرداخته شود. این کتاب حاصل تقدیر، احترام و ادب ما نسبت به مخاطبین فرهیخته‌ی هنر معماری و جامعه‌ی معماری ایران است.
در نهایت، لازم به یادآوری ا ست که این کتاب نیز محصول زحمات دوستان، همکاران، متخصصان بسیار عزیز در واحدهای طراحی و گرافیک، ترجمه و ویراستاری و تحریریه‌ی هنر معماری بوده است که هر‌کدام بسته به تخصص خود برای ارتقای کیفیت آن پژوهش و تلاش نموده اند. ضمن تشکر و قدردانی از همه ی این عزیزان، امید است مقالات این کتاب و پروژه‌های آن که در هر شماره از فصلنامه‌ی هنر معماری به یکی از این پنج معمار تاثیرگذار مکتب نیویورک اختصاص خواهد داشت و منتشر خواهد شد، راه را برای نقد حرفه‌ای آثار معماری ایران و جهان و آینده ی درخشان معماری ما، با توجه به نیازهای حقیقی و فرهنگ اصیل ایرانی هموارتر سازد.