تصویر پیش‌رو، موقعیت مجموعه‌های خانه‌های متعلق به خانواده‌ی دکتر محمد مصدق را بر روی عکس هوایی سال 1321ش نمایش می‌دهد. خانه‌هایی که پیرامون یک کوشک قاجاری در میانه‌ی تصویر قرار دارند. این کوشک قدیمی تا پیش از سال 1320 در اختیار سفارت ژاپن بوده و در دهه 1330 به عنوان محل استقرار برنامه‌ی اصل چهار ترومن مورد استفاده قرارگرفت.
در بخش شمال‌شرقی باغ خانه‌ی شماره‌ی 109 دیده می‌شود. خانه‌ای با طرح محسن فروغی که در دوران ملی شدن صنعت نفت و نخست‌وزیری دکتر مصدق، محل اقامت او بود. امّا متاسفانه امروز دیگر اثری از آن باقی نمانده است. در دو گوشه‌ی دیگر باغ، یعنی شمال‌غربی و جنوب غربی، خانه‌های احمد و غلامحسین مصدق، پسران دکتر مصدق دیده می‌شوند که هردو در وقایع مرداد 1332 به شدت آسیب دیدند.
این تصویر با جانمایی فضاها، درک روشن‌تر و عمیق‌تری از رویدادهایی که در این مقاله به آن‌ها پرداخته شده است، فراهم می‌کند.

تصویر پیش‌رو، موقعیت مجموعه‌های خانه‌های متعلق به خانواده‌ی دکتر محمد مصدق را بر روی عکس هوایی سال 1321ش نمایش می‌دهد. خانه‌هایی که پیرامون یک کوشک قاجاری در میانه‌ی تصویر قرار دارند. این کوشک قدیمی تا پیش از سال 1320 در اختیار سفارت ژاپن بوده و در دهه 1330 به عنوان محل استقرار برنامه‌ی اصل چهار ترومن مورد استفاده قرارگرفت.
در بخش شمال‌شرقی باغ خانه‌ی شماره‌ی 109 دیده می‌شود. خانه‌ای با طرح محسن فروغی که در دوران ملی شدن صنعت نفت و نخست‌وزیری دکتر مصدق، محل اقامت او بود. امّا متاسفانه امروز دیگر اثری از آن باقی نمانده است. در دو گوشه‌ی دیگر باغ، یعنی شمال‌غربی و جنوب غربی، خانه‌های احمد و غلامحسین مصدق، پسران دکتر مصدق دیده می‌شوند که هردو در وقایع مرداد 1332 به شدت آسیب دیدند.
این تصویر با جانمایی فضاها، درک روشن‌تر و عمیق‌تری از رویدادهایی که در این مقاله به آن‌ها پرداخته شده است، فراهم می‌کند.

محمد مصدق (1261-1345ش)، حقوق‌دان و نخست‌وزیر ایران در سال‌های 1330 تا 1332 بود. او نقش مهمی در تصویب قانون ملی شدن صنعت نفت ایران داشت. (عکس از: فلیکر، بازیابی شده در 17 ژوئن2025، از www.flickr.com/photos)

خانه‌ی دکتر مصدق واقع در خیابان کاخ پلاک 109. (عکس از: پژوهشکده‌ی مطالعات تاریخ معاصر ایران.)

دکتر محمد مصدق و احمد انوری، در خانه‌ی پلاک ۱۰۹ خیابان کاخ (عکس از: گاردین. (۲۰۱۴، ۱۳ ژانویه). ایران: تصاویری از گذشته‌ای فراموش‌شده به روایت تصویر، بازیابی‌شده از https://www.theguardian.com/world/iran-blog/2014/jan/13/iran-snapshots-mosaddegh-lost-photo)

در بعد از ظهری آفتابی، با هدف پیدا کردن خانه‌ی شماره 109، راهی خیابان فلسطین (کاخ)، پایین‌تر از خیابان جمهوری (شاه) شدیم. خیابانی که به خاطر ورودی نهاد ریاست جمهوری، انتهایش به بن‌بست می‌رسد.
با بررسی عکس‌های هوایی، حدود تقریبی خانه را از قبل مشخص کرده بودیم. چندین بار این بن‌بست را پیاده طی کردیم، اما اثری از خانه نبود. کم‌کم به تردید افتادیم؛ نکند نشانی درست نباشد؟ یا شاید هم خانه پشت دروازه‌های نهاد ریاست جمهوری پنهان شده باشد؟
دوباره سراغ اسناد و عکس‌ها رفتیم، اما تلاش بعدی هم بی‌نتیجه ماند. در موقعیت احتمالی خانه، ساختمان‌های دیگری قد علم کرده بودند. به تدریج فکر ناخوشایندی، مثل سایه‌ای سنگین، روی ذهنمان نشست: این که خانه تخریب شده و ساختمان‌های دیگری به جای آن ساخته شده باشد.
اما باورش سخت بود. مگر ممکن است چنین مکانی، که شاهد بخشی از مهم‌ترین لحظات تاریخ این سرزمین بوده، از صفحه‌ شهر محو شده باشد؟ مگر می‌شود جایی که ردپای تاریخ در آن نفس می‌کشید، قربانیِ توسعه و تغییر شود؟
تلخ، اما واقعی. حقیقتی که مدتی بعد، وقتی با آقای علی مصدق، فرزند محمود مصدق و نتیجه‌ی دکتر محمد مصدق، آشنا شدیم، بر آن مهر تایید خورد. و ما ماندیم با ناباوری‌ای که دیگر نمی‌شد انکارش کرد…
بر اساس گفته‌های مالک بعدی، این بنا در سال 1366 خریداری شد، پس از تخریب خانه‌ی قدیمی، او در سال 1370، ساختمان جدید را در همان موقعیت پلاک 109 سابق، اما با پلاک جدید 312 بنا کرد.
امروز، خانه‌ی پلاک 109 دیگر وجود ندارد؛ فقدانی که نه تنها ضربه‌ای به تاریخ معماری معاصر، بلکه نمادی از بی‌توجهی به میراثی است که شالوده‌ی هویت فرهنگی و تاریخی ما را شکل می‌دهد. بناهای تاریخی صرفا مجموعه‌ای از آجر و سنگ نیستند؛ آن‌ها روایتگرانی خاموش‌اند که حافظه‌ی جمعی یک ملت را در خود جای داده‌اند. نابودی چنین مکان‌هایی، همچون پاک کردن سطری از تاریخ است؛ سطری که می‌توانست درک عمیق‌تری از گذشته به ما بدهد.
ساخـت خانـه: از احمـد آبـاد تـا خیابـان کــاخ
دکتر محمد مصدق از سال 1305 تا اواخر شهریور 1320، به دلیل مخالفت‌های متعدد با رضا شاه در روستای احمدآباد تحت نظر بود. او با انتقال سلطنت به رضا خان بدون برگزاری همه‌پرسی و طی شدن روند قانونی مخالف بود و این اقدام را خلاف اصول مشروطه می‌دانست. علاوه بر این، مصدق به مسیر راه آهن سراسری شمال- جنوب اعتراض داشت، چرا که آن را بیشتر در خدمت منافعِ استراتژیک بریتانیا می‌دید، در حالی که مسیر شرق- غرب را گزینه‌ی مناسب‌تری برای توسعه‌ی اقتصادی ایران می‌دانست. این گونه مخالفت‌ها منجر به برکناری او از والی‌گری فارس، زندانی شدن و در نهایت تحت نظر قرار گرفتن شد. سرانجام مصدق پس از تحولات شهریور 1320 و کناره‌گیری رضا شاه، به تهران بازگشت. در کتاب «در کنار پدرم» به نقل از غلامحسین مصدق آمده است:
«در تهران، ابتدا ساختمانی را که اکنون محل انستیتو پاستور است و آن زمان معروف بود به باغ اطلسی، از همسر فرمانفرما، ماهی هشتاد تومان اجاره کردیم و همگی، یعنی پدر و مادرم و برادرم مهندس احمد و من، با خانواده‌هایمان در آنجا اقامت می‌کردیم، سه سال بعد، پدرم ساختمان 109 را در خیابان کاخ برای اقامت خود ساخت.» (نجاتی، 1393: 65)
مصدق برای تامین هزینه‌ی ساخت این خانه، بخشی از املاک خود را فروخت. او در خاطراتش به «فروش علاقجاتی در خرقان»، برای تامین هزینه‌های ساخت، اشاره می‌کند. (نیک بخت، 1399: 100)
محسن فروغی، معمار جوان، به واسطه‌ی دوستی نزدیک با دکتر غلامحسین مصدق، پسر دکتر محمد مصدق، طرحی را برای ساخت این خانه ارایه داد. فروغی، پس از سال‌ها زندگی در فرانسه و فارغ التحصیلی از مدرسه‌ی بوزار پاریس، از سال 1317 به ایران بازگشته بود و همزمان که در «اداره‌ی ساختمان بانک ملی» مشغول به کار بود، در «دانشکده‌ی هنرهای زیبای دانشگاه تهران» نیز تدریس می‌کرد. علاوه بر آن، در صحنه‌ی فرهنگی و مدنی ایران نیز حضوری پررنگ داشت، او عضو هیئت مؤسس تشکیل مجدد «انجمن آثار ملی» و از مؤسسین «انجمن آرشیتکت‌های دیپلمه‌ی ایرانی»، نیز بود. طرح پیشنهادی او، مورد تایید و پسند مصدق و همسرش قرار گرفت. باقر عاقلی در کتاب «ذکاالملک فروغی و شهریور 1320» به نقل از محسن فروغی می‌نویسد:
«موقعی که دکتر مصدق می‌خواست ساختمانی در خیابان کاخ برای خود بسازد نقشه‌ی آن را از من گرفت. ظرف دو ماه نقشه‌ی کاملی تهیه کردم. فوق العاده مورد پسند ایشان و همسرش قرار گرفت. کار نظارت را نیز به من وا‌گذار نمود. مصدق السلطنه آن روز که من نقشه را به ایشان دادم به اندازه‌ای از کارم راضی شدند که مرتبا می‌گفتند: غلام به تو تبریک می‌گویم که چنین دوستانی داری. آنگاه دسته چک خود را از جیب بیرون آوردند و مبلغ سی هزار تومان چک صادر و بر من تسلیم کردند. بنده از گرفتن چک [امتناع] کردم. هر چه او اصرار کرد من انکار نمودم و گفتم: روابط من و غلام شبیه دو برادر است.» (عاقلی، 1367: 160)
خانه‌ی پلاک 109 در شمال باغی با کوشک مرکزی، که متعلق به خانواده‌ی مصدق بود، بنا شد. در دوران تبعید محمد مصدق این باغ و کوشک به سفارت ژاپن اجاره داده شد. کوشک میانی باغ، ساختمانی دو طبقه از دوران قاجار بود که با سالن‌ها و پله‌های وسیع، دیوارهای گچ‌بری شده و سقف‌هایی با پنجره‌های بلند، جلوه‌ای با شکوه داشت. این باغ در اوایل دهه 1330در اجاره‌ی اصل چهار ترومن قرار گرفت.

دکتر محمد مصدق در خانه‌ی پلاک 109، خیابان کاخ، 1331. (عکس از: هانری کارتیه برسون، مرکز بین‌المللی عکاسی (ICP)، بازیابی شده در 17 ژوئن 2025، از https://www.icp.org/browse/archive/objects/prime-minister-mossadegh-iran-0)

در ورودی خانه‌ی پلاک 109، خیابان کاخ. (عکس از: پژوهشکده‌ی مطالعات تاریخ معاصر ایران)

دکتر محمد مصدق در خانه‌ی پلاک ۱۰۹ خیابان کاخ، ۱۳۳۱ (عکس از: هانری کارتیه برسون، مرکز بین‌المللی عکاسی (ICP). بازیابی‌شده در ۱۷ ژوئن ۲۰۲۵، از https://www.icp.org/browse/archive/objects/prime-minister-mossadegh-iran-0)

خانه‌ای در سایه تاریخ: از جنبش نفت تا رویدادهای مرداد 1332
از معدود تصاویر بجا مانده از خانه‌ی پلاک 109 خیابان کاخ، آن را بنایی با احجام ساده و مکعبی، متاثر از سبک مدرن، نشان می‌دهد. این خانه، علاوه بر محل وقوع جلسات و مذاکرات متعدد در جریان ملی شدن صنایع نفت ایران تا پایان سال 1329، در سال‌های 1330 تا 1332 مکانی برای فعالیت‌های سیاسی نخست‌وزیر بود که گاه در بستر بیماری تداوم می‌یافت. در اسفند ۱۳۳۱، در جریان تنش‌های سیاسی آن دوران، خانه‌ی پلاک ۱۰۹ خیابان کاخ شاهد یکی از رویدادهای مهم زندگی سیاسی دکتر مصدق بود. تجمع گروهی از مخالفان در برابر خانه، موجب شد که دکتر مصدق برای حفظ امنیت خود و اطرافیان، موقتا محل را ترک کند. و این نخستین بار نبود که خانه‌ی پلاک 109 نقشی فراتر از یک فضای مسکونی را ایفا می‌کرد و آخرین بار هم نبود.
در مرداد ۱۳۳۲ نیز، طی روزهایی که بحران سیاسی به اوج رسیده بود، این خانه به یکی از کانون‌های اصلی توجه و رفت‌وآمدهای سیاسی بدل شد. هم‌زمان با تحولات روز ۲۸ مرداد، ساختمان با فشار و تهدید نیروهای مخالف دولت مصدق روبه‌رو گردید و بخش‌هایی از آن آسیب دید. در نهایت، نخست‌وزیر به ناچار همراه با برخی یاران نزدیک، از مسیر خانه‌های مجاور، خانه را ترک گفت. خانه‌ی پلاک 109 طی یک دهه پس از ساخت، شاهدی خاموش بر مهم‌ترین وقایع تاریخی ایران در دهه‌های 1320 و 1330 بود که نقطه عطفی در تاریخ معاصر سیاسی کشور ایران به شمار می‌روند.
از خـانـه تـا ویـرانـه: سـرنـوشـت پـس از وقـایـع مـرداد 1332
در جریان کودتای مرداد 1332، بخش زیادی از اسناد و وسایل شخصی و اموال موجود در خانه‌ی پلاک 109 نابود شد و به یغما رفت و خانه دچار آسیب‌های جدی شد. خانه‌های مجاور هم که متعلق به پسران دکتر مصدق بودند از این آسیب‌ها مصون نماندند. در این‌باره، غلامحسین مصدق، چنین روایت می‌کند:
«عصر روز ۲۸ مرداد، دار و ندار پدر را در خانه‌ی ۱۰۹ کاخ (فلسطین فعلی) غارت کردند، حتی کاشی‌های ساختمان و سیم‌های برق را کندند و بردند. خانه‌ی برادرم احمد و نیز خانه‌ی من که مجاور خانه‌ی پدرمان بود، هم تاراج شده بود و آنچه برای ما باقی مانده بود، یک‌دست لباس تنم، به اضافه کلید همان خانه‌ی غارت‌شده بود.» (نجاتی، 1393: 70)
پس از این حوادث، خانواده‌ی مصدق به ناچار به خانه‌ای در خیابان حشمت‌الدوله نقل مکان کردند. (نجاتی، 1393: 122)
پس از پایان دادگاه و محکومیت دکتر مصدق، او برای پرداخت بدهی‌هایش مجبور شد بخشی از دارایی‌های باقی‌مانده را بفروشد. پسر دکتر محمد مصدق نقل می کند:
«پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، پدر ۸۸۰,۰۰۰ تومان مقروض بود. با پایان یافتن دادگاه و محکومیت، برای اینکه بدهی‌اش را ادا کند، تصمیم گرفت باغچه‌ی خیابان کاخ و چند قطعه زمین‌های مجاور آن را بفروشد. به استثنای دو قطعه زمین، که یکی را به من و یکی را به برادرم احمد داد، بقیه را از قرار متری صد تومان فروخت. با این پول قرض‌هایش را داد. زمینی که پدر به من داده بود، برای سکونت خود ساختم. برادرم به شمیران رفت و مادرم هم در همان خانه‌ی قدیمی حشمت‌الدوله ماند. پدر پس از پایان دوره‌ی سه‌ساله زندان، مجبور به اقامت در احمدآباد شد و تا سال ۱۳۴۵، به جز چند هفته که او را برای معالجه به تهران آوردیم، همچنان در احمدآباد بود.» (نجاتی، 1393: 123)
خانه‌ای که روزی مرکز تصمیم‌گیری‌های بزرگ ملی بود، پس از کودتا به نمادی از شکست و فراموشی تبدیل شد.
خطـای یـک تصـویـر، گسسـت یـک تاریـخ
در واقع خانه‌ی دکتر محمد مصدق واقع در پلاک 109 خیابان کاخ، با طرح محسن فروغی، مجاور کوشک قاجاری بود که در وقایع سال‌های 1331 و 1332 به باغ اصل چهار ترومن معروف بود. تصاویر موجود از 28 مرداد 1332، گواه آن است که کوشک قاجاری نیز هدف حمله قرار گرفته بود. آثار تخریب و شعارهای نوشته شده بر دیوارهای آن، به وضوح در این تصاویر دیده می‌شود. به همین دلیل است که در تصاویر منتشر شده از کودتای 28 مرداد 1332، این کوشک قاجاری به اشتباه به عنوان خانه‌ی مصدق معرفی می‌شود. در حالی که از خانه‌ی پلاک 109 تنها چند تصویر باقی مانده است، بنایی با نمای ساده‌ی آجری، بدون تزیین و پنجره‌های بزرگ.
تخریب چنین خانه‌هایی که در بستر رویدادهای سرنوشت ساز قرار داشته‌اند، نه تنها به میراث معماری آسیب می‌زند، بلکه باعث می‌شود شناخت ما از تاریخ دچار گسست شود. این فقدان‌ها می‌توانند روایت‌های تاریخی را مبهم کنند، چرا که مکان‌های تاریخی مانند نشانه‌های عینی به ما کمک می‌کنند تا وقایع گذشته را ملموس‌تر و دقیق‌تر درک کنیم.
در مورد خانه‌ی مصدق، نابودی این بنا نه‌تنها یک اثر معماری مدرن را از بین برد بلکه موجب شد که در حافظه‌ی عمومی، کوشک قاجاری مجاور به اشتباه به‌عنوان محل زندگی مصدق شناخته شود. این اشتباه نشان می‌دهد که چگونه از دست دادن مکان‌های تاریخی، می‌تواند به تحریف واقعیت‌های تاریخی و در نتیجه کاهش دقت در روایت‌های ملی منجر شود.

کوشک قاجاری در وسط باغ که در جریان کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ آسیب بسیار دید (عکس از:تاریخ ایرانی. (۱۳۹۲، ۲۸ مرداد). خانه‌ی مصدق زیر آوار کودتا. بازیابی‌شده در ۱۷ خرداد ۱۴۰۴، از http://tarikhirani.ir/fa/news/3478/خانۀ-مصدق-زیر-آوار-کودتا)

خانه‌ی دکتر غلامحسین مصدق. (عکس از:آرشیو معماری دوران تحول)

کوشک قاجاری در وسط باغ که در جریان کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ آسیب بسیار دید (عکس از:تاریخ ایرانی. (۱۳۹۲، ۲۸ مرداد). خانه‌ی مصدق زیر آوار کودتا. بازیابی‌شده در ۱۷ خرداد ۱۴۰۴، از http://tarikhirani.ir/fa/news/3478/خانۀ-مصدق-زیر-آوار-کودتا)

منابـع:
-عاقلی، باقر (1367)، «ذکاء الملک فروغی و شهریور 1320»، انتشارات علمی
-نجاتی، غلامرضا (1393)، «در کنار پدرم»، مؤسسه خدمات فرهنگی رسا
-نیک‌بخت، محسن (1399)، «صد خاطره و نکته از دکتر مصدق- با دو یادداشت کوتاه از دکتر محمود مصدق و خسرو صیف» ، انتشارات تهران (با همکاری نشر آلما)
منابـع عکـس‌هـا:
-هانری کارتیه برسون (1331)، “دکتر محمد مصدق در خانه‌ی پلاک 109 خیابان کاخ” [عکس]، مرکز بین‌المللی عکاسی بازیابی شده در 17 ژوئن 2025 از (ICP)
https://www.icp.org/browse/archive/objects/prime-minister-mossadegh-iran-0
-تاریخ ایرانی (28 مرداد 1392)، “خانه‌ی مصدق زیرآوار کودتا”، بازیابی شده در 17 خرداد 1404، از خانۀ_مصدق_ زیر_آوار_کودتا http://tarikhirani.ir/fa/news/3478/
-Pimu (2011)، محمد مصدق، [عکس]، فلیکر، بازیابی شده در 17 ژوئن 2025، از https://www.flickr.com/photos/pimu/6046073050/in/album-72157683884669654
-مؤسسه‌ی مطالعات تاریخ معاصر ایران، (بدون تاریخ)، “دکتر محمد مصدق در آغاز حرمت برای افتتاح خانه‌ی صلح، 1328” بازیابی شده در 27 خرداد 1404 از https://www.iichs.ir/fa/gallery/9711/2/دکتر-محمد-مصدق-آیینه-تصاویر-2
– گاردین (13 ژانویه، 2014)، “دکتر محمد مصدق و احمد انوری، در خانه‌ی پلاک 109 خیابان کاخ” بازیابی شده از https://www.theguardian.com/world/iran-blog/2014/jan/13/iran-snapshots-mosaddegh-lost-photo
-خبر آنلاین (3 تیر 1402)، “دکتر مصدق به همراه گارد مخصوص نخست وزیری مقابل خانه‌اش” بازیابی شده در 17 خرداد 1404 از https://www.khabaronline.ir/news/1784696
-انتخاب (28 مرداد 1396)، “در ورودی خانه‌ی پلاک 109، خیابان کاخ در وقایع 28 مرداد 1322” بازیابی شده در 17 خرداد 1404 از https://www.entekhab.ir/fa/news/424963
باتشکر از خانواده‌ی مصدق و آقای علی مصدق.