پلــــــــــــــــکان

  staircases

پلکان به همراه همه‌­­ی اجزای تشکیل‌­­دهنده‌­­ی آن، مانند پیشانی و کف و دماغه‌­­ی پله‌­­ها و نرده و تارمی و حائل‌ها، که یا باربرند و یا نقش موانع حفاظتی را بازی می‌­­کنند، باید با شیب و زاویه‌­­ای ساخته شود که امکان بالا و پایین رفتن بی‌­­دردسر را فراهم آورد و از این رو، در طراحی آن باید به نکات بسیاری توجه نشان داد. طراحی پلکان به آن بستگی دارد که پلکان راسته است یا چرخان، پاگردهای قائمه دارد یا مارپیچ است، معلق است یا پیش‌­­آمده. محل و موقعیت آن نیز، هم به مقیاس و تناسب‌های فضا بستگی دارد و هم به میزان رفت و آمد و دیگر عوامل مؤثر در دسترسی پیاده.
طراحانی که برای طراحی پلکان در جست‌­­وجوی الگوی رشد تکاملی هستند، از طبیعت الهام می‌­­گیرند. این الگوها در جهان طبیعی پیوسته پدید می‌­­آیند، ولی در عین حال به جای آشوب و بی‌­­نظمی و تصادف، گویای نظم و هماهنگی و تناسب هستند. «تقسیم طلایی» که یونانیان باستان برای معبدهای خود از آن سود می‌­­جستند، بر پایه‌­­ی تناسب‌های موجود در طبیعت به دست آمده بود. این تقسیم‌­­بندی، که در آن، نسبت کوچکتر به بزرگتر، معادل نسبت بزرگتر به کل است (یا به طور خلاصه نسبت 3 به 5)، خط را به گونه‌­­ای به دو قسمت تقسیم می‌­­کند که تناسبی آرمانی میان دو بخش برقرار شود.
پلکان‌ها نیز همانند استخوان‌­­بندی ستون فقرات یا صدفهای حلزونی که از فولاد ضدزنگ ساخته شده باشند، از «تقسیم طلایی» بهره می‌­­جویند. الگوی رشد صدف، مارپیچ‌های لگاریتمی از تناسب‌های «تقسیم طلایی» است. لوکوربوزیه اشاره کرده بود که چیزی زیباتر از یک صدف شکل‌­­گرفته بر پایه‌­­ی قانون هماهنگی وجود ندارد: «ایده‌­­ی نهفته در آن بسیار ساده است. به صورت حلزونی گسترش می‌­­یابد و در درون و بیرون پرتوافشانی می‌­­کند. این قبیل موارد را همه جا می‌­­توانید ببینید. مسئله، دیدن آنهاست، مشاهده و زیر نظر گرفتن آنها. آنها قوانین طبیعت را در خود نهفته‌­­اند و این بهترین آموزش است.»
در اواسط سده‌­­ی بیستم، کشف آنکه مولکول DNA از دو مارپیچ درهم‌­­تنیده تشکیل می‌­­شود، بر شکل پلکان‌ها هم تأثیر گذاشت. راس لاوگروو، برنده‌­­ی جایزه‌­­ی طراحی فناوری جهانی 2005، پلکانی را که از جنس فایبرگلاس و الیاف کربن برای کارگاه خود در لندن طراحی کرده بود، DNA نامید.
یِوا ییژیچنا، معمار چک، پلکان‌های استثنایی و چشمگیری از فولاد و شیشه برای فروشگاه‌ها و آپارتمان‌های شخصی در سراسر جهان طراحی کرده است. همه‌­­ی اجزای پلکان‌های او بیش از آنکه نقش صرفاً تزئینی داشته باشند، کارکرد سازه‌­­ای دارند و در عین حال همچون نگین جواهرات می‌­­درخشند. جزئیات زیبا و ظریف آنها، ماهیت نیرومند و ظرفیت باربریشان را پنهان نگه می‌­­دارد.
در سال 2005 یک پلکان چوبی با طراحی سیمون کاندر، در مسابقه‌­­ی معتبر «جایزه‌­­ی چوب» و در رقابت با گروهی از پرهزینه‌­­ترین پروژه‌­­های ساختمانی بریتانیا (از جمله پارلمان اسکاتلند، مجمع ملی ولز، و مرکز موسیقی گِیتس‌­­هِد، اثر نورمن فاستر) جایگاه نخست را به خود اختصاص داد.

پلکان مستقیم
پلکان مستقیم در بیشتر خانه‌­­ها یک راه حل استاندارد به شمار می‌­­آید، ولی تعبیر و برداشت از آن، بسته به ارتفاع و ابعاد پله‌­­ها و مصالح به‌­­کاررفته، می‌­­تواند در نگاه نخست، احساس پویایی به بیننده القا کند یا او را بی‌­­تفاوت بگذارد. حتی نرده و دستگیره‌­­های کنار ردیف پله‌­­ها نیز می‌­­توانند در ظاهر زیبای آن نقش مهمی داشته باشند. برخلاف پلکان مارپیچ یا حلزونی، پله‌­­هایی که در خطوط مستقیم به دنبال هم ردیف شده‌­­اند، عملاً گویای نوعی حرکت نامحدود رو به بالا هستند.
پلکان مستقیم ممکن است از پایین تا بالا، مانند نردبان، صاف باشد، ممکن است با یک پاگرد چهارگوش، 90 درجه چرخش پیدا کند یا آنکه این چرخش 90 درجه را با یک پله‌­­ی پیچ گُوِه‌­­شکل در جایی که می‌­­بایست پاگرد باشد، انجام دهد. گونه‌­­ای که بیش از همه فضا اشغال می‌­­کند، پلکانی است با دو پاگرد و 180 درجه چرخش، که به قاب عکسی شباهت دارد که یک ضلع آن افتاده باشد. پلکان عمود (پاچه‌­­سگی) از دو ردیف پله با زاویه‌­­ی قائمه و یک نیم‌­­پاگرد تشکیل می‌­­شود. در ساختمان‌های قدیمی که صرفه‌­­جویی در فضا در اولویت نبود، رایج‌ترین گونه، پله‌­­هایی بودند که در سه ردیف با زاویه‌­­های قائمه و پاگردهای میانی، حول چشم‌­­پله‌­­ی بازی امتداد می‌­­یافتند.
پله‌­­های مستقیم که همیشه ساده‌­­ترین راه حل هستند، الزاماً نباید سخت و خشن باشند و به اضلاع صلب چشم پله تکیه کنند. پلکان «شیک» از مجموعه‌­­ی «سِنیک» آلبینی و فونتانوت، گونه‌­­ی آزادی است که در راستای ارتفاع خود به نقطه‌­­ای مقید نشده و کف پله‌­­های دوسرباز آن به یک اسکلت نگه‌­­دارنده‌­­ی فولادی متکی است و میله‌­­هایی در کناره‌­­ی آن قرار گرفته‌­­اند. گاه ردیف مستقیم پله‌­­ها در بالا پیچ می‌­­خورد، مانند پلکان ساخت بیسکا در هتلی در هاروگِیت انگلیس (تصویر بالا، راست). شرکت آرک‌­­وِیز، از سازندگان پله در امریکا، بر این اعتقاد است که افزودن قوسی به پلکان مستقیم، نسبت به گونه‌­­ی Lشکل، بدون آنکه بر نقشه‌­­ی طبقات تأثیری بگذارد تمایز و جلوه‌­­ی بیشتری به پلکان می‌­­دهد.

پلکان مارپیچ
تفاوت پلکان‌های مارپیچ و حلزونی در آن است که خطوط مارپیچ هنگام باز شدن و تبدیل به سطح صاف، به شکل یک خط راست درمی‌­­آیند، در حالی که حاصل کار در مورد فرم حلزونی، صفحه‌­­ای خمیده است. پلکان مارپیچ، که بسیاری از اوقات از آن به شکل پلکان حلزونی بدون ستون مرکزی هم یاد می‌­­شود، فقط به سطح زیرین خود تکیه دارد و نیروی گریز از مرکز نوارمانند آن، همچون گردبادی توفنده در طول پله‌­­ها بالا می‌­­رود. ظاهر زیبا و تماشایی پلکان مارپیچ همتایی برای خود نمی‌­­شناسد.
شکل هندسی این نوع پلکان با پیدایش مارپیچ‌های دوگانه دچار پیچیدگی بیشتری شد. از اوایل سده‌­­ی بیستم که جیمز واتسن و فرانسیس کریک ساختار مولکول DNA را همچون دو مارپیچ درهم‌­­تنیده کشف کردند، این شکل در میان طراحان محبوبیت بسیاری پیدا کرد. مارپیچ دوگانه در پلکان در حالتی بروز می‌­­کند که رشته‌­­ی کفه‌­­ی پله‌­­ها و نرده و دستگیره‌­­های درونی در جهت‌های مختلف امتداد یابند. پلکان مارپیچ دوگانه نسبت به پله‌­­های حلزونی، دارای کفه و پیشانی پهنتر و شعاع بزرگتری است. شرکت آرک‌­­وِیز در امریکا با ساده‌­­تر کردن این شکل هندسی، پلکان مارپیچ دوگانه‌­­ی متکی به خود و آزادی با پیشانی باز ساخته که در هر چشم‌­­پله‌­­ی استاندارد به مساحت 93/1 متر مربع قابل نصب است.
تقریباً همه‌­­ی پلــه‌­­های رویایی که نخست به صورت سفارشی و منحصربه‌­­فرد ســـــاخته شدند، سپس به صورت کیت و مجموعه‌­­های پیش‌­­ساخته‌­­ی قابل نصب نیز مورد خرید و فروش قرار گرفتند. طرح ثبت‌­­شده‌­­ی اِدیلکو برای پلکان بتن مسلح که می‌­­تواند به صورت مستقیم یا حلزونی، در محل نصب شود، بدون شک نسبت به زنجیره‌­­ی DNA کشف ناچیزتری است، ولی به هرحال تحولی در این صنعت به شمار می‌­­آید.

پلکان حلزونی
وجه مشخصه‌­­ی پلکان حلزونی، پله‌­­های مدور یا پله‌­­های پیچ (که عرض آن در دو طرف برابر نیست)، بسیاری از اوقات یک تیر صلب مرکزی است که سر باریکتر پله‌­­ها به آن تکیه می‌­­کند. پالادیو در صومعه‌­­ی «کاریتا» در ونیز (1561)، نخستین پلکان حلزونی معلق را ابداع کرد: پلکانی حلزونی که تکیه‌­­گاهی جز اتصال خود به دیوار بیرونی ندارد.
در قرن اخیر، پلکان‌های حلزونی در قالب‌های آهنی ریخته شدند و در نقش پله‌­­ی اضطراری به نماهای بیرونی ساختمان‌های بزرگ چسبیدند. پلکان‌های حلزونی فولادی که زمانی تقریباً فقط مختص ساختمان‌های صنعتی بودند، اکنون در خانه‌­­های مدرن نیز به کار می‌­­روند. برخی از بهترین کیت‌های آماده برای نصب، ترکیب‌هایی از فولاد و چوب ارائه می‌­­دهند؛ جلای نقره‌­­ای فولاد در ترکیب با چوب گردوی روشن یا جلای برنزی آن در ترکیب با چوب آلبالوی تیره، جلوه‌­­ی خیره‌­­کننده‌­­ای به وجود می‌­­آورد. پلکان‌های حلزونی جدید از مصالح مدرن نیز بهره می‌­­جویند: برای مثال، شرکت مایکون برای کفه‌­­های سبک با خاصیت ارتجاعی، آلومینیوم لانه‌­­زنبوری رایج در صنعت هوافضا را با شیشه درمی‌­­آمیزد.