نیکلای مارکف و ساخت بناهای آموزشی در ایران*

آبتین گلکار

ساخت بناهای آموزشی به شیوه‌‌­­­ی جدید در ایران در اوایل قرن شمسی حاضر با فعالیت معمارانی مانند آندره گدار، ماکسیم سیرو، نیکلای مارکف و… وارد مرحله‌­­ی جدیدی از رشد و توسعه شد. در این میان، نیکلای مارکف جایگاه ویژه‌­­ای دارد: معماری که زیر نظر آندره گدار، در طرح و ساخت دانشگاه تهران شرکت داشت و مدارس و مؤسسات آموزشی معتبری، مانند دبیرستان البرز (1304)، دانش‌سرای عالی (1307)، مدرسه‌­­ی عالی فلاحت (1307)، تجدید بنای دارالفنون (1307-1314)، دانشسرای مقدماتی (1316) و چند مرکز آموزشی در دیگر نقاط کشور (دبستان‌های ساری در 1312 و همدان در 1313) با طراحی و نظارت او ساخته شدند.

دبیرستان البرز (1304 شمسی)
در سال 1303 شمسی یک امریکایی به نام رولستن مخارج ساخت دبیرستانی را در باغ امیرنظام (در شمال غربی حدود فعلی چهارراه کالج) تقبل کرد. بنا یک سال بعد آماده شد و کلاس‌های دبیرستانی که مدیریت آن را دکتر جردن بر عهده داشت به این ساختمان جدید منتقل شد. این دبیرستان در سال 1319 از امریکایی‌ها خریداری و به وزارت فرهنگ ایران واگذار شد و تا امروز نیز به فعالیت آموزشی خود ادامه می‌­­دهد.
ساختمان مرکزی مدرسه، از لحاظ معماری، از حجم کشیده‌­­ای تشکیل می‌­­شود که از تقارن کاملی برخوردار است و در دو انتها به دو بال برگشته منتهی می‌­­شود و ورودی در مرکز تقارن آن قرار دارد. تکرار پنجره‌­­ها و بازشوها در دو طرف به بال‌های برگشته ختم می‌­­شود. ورودی ایوانی است به تقلید از معماری دوره‌­­ی اسلامی که با دو شبه‌­­برج در طرفین ترکیبی متقارن دارد. شبه‌­­برج‌ها احساس و تصوری از معماری باستانی ایجاد می‌­­کند.
ایوان اصلی راه به فضای ستون‌­­دار و متقارنی می‌­­برد که پله در محور تقارن آن قرار دارد. بالکن طبقه‌­­ی دوم، استوار بر چهار جفت ستون، پیرامون آن می‌­­چرخد و دو راهرو در طرفین، عمود بر محور تقارن پله منشعب شده‌­­اند. استقرار اتاق‌های اداری و کلاس‌ها در یک طرف و گاه در دو طرف، جهات دید متنوعی از راهروها به فضاهای بیرونی ایجاد کرده است. امتداد راهروها به دو سالن ختم می‌­­شود که ورودیهای مستقلی از حیاط دارند. این ورودی‌ها از اصول طراحی مشابهی با ایوان ورودی تبعیت می‌­­کنند؛ اما در طرح آنها از جزئیات و تزئینات ساده‌­­تر و مقیاس‌هایی کوچکتر استفاده شده است. تزئینات هر دو ایوان از لچکی‌ها و کتیبه‌­­های کاشی تا مقرنس‌های آجری، جزئیات آشنای معماری دوره‌­­ی اسلامی هستند که به فراوانی در نماها به کار رفته‌­­اند. تکرار پنجره‌­­ها بین جرزها در قابهای عمودی به همراه تزئینات کاشی و آجر سازمان یافته‌­­اند و کنگره‌­­های عمودی بر لبه‌­­ی بام برج‌ها، ارجاعی به معماری باستانی دارد.
ترکیب و هندسه‌­­ی بنا مراجعی از سبک‌های تاریخی اروپا، از جمله سبک کلاسیک و سبک باروک دارد که برای پاسخگویی به نظام استقرار فضاهای آموزشی در امتداد یک محور مناسب بوده است.
تشابه این سبک‌ها با شیوه‌­­های معماری باستانی ایران در استفاده از تقارن، سکو، برج و کنگره به چشم می‌­­خورد. این بنا در کاربرد عناصری از قبیل ایوان و استفاده از کاربندی (در ایوان اصلی) و همچنین تزئینات کاشی و آجر، به طور وسیعی از معماری دوره‌­­ی اسلامی و دوره‌­­ی صفوی بهره برده است.