موزه‌­ی ملّی ايران باستان
مرضیه طبائیان و حسن طرفه

تاریخچه
موزه‌­­ی ملی ایران با قدمتی حدود 60 سال، نه تنها بزرگترین موزه‌­­ی باستانشناسی و تاریخ ایران است، بلكه از نظر تنوع و كیفیت آثار، یكی از چند موزه‌­­ی بزرگ جهان نیز محسوب می‌شود. این موزه در فرهنگ موزه‌داران ایران به عنوان «موزه‌­­ی مادر» نامیده می‌­­شود. این بنا با هدف نگهداری و پژوهش در آثار گذشتگان، معرفی و نمایش و انتقال میراث آنها به آیندگان، ایجاد و تقویت تفاهم میان اقوام و ملل، شناخت و نمایش سهم آنها در فرهنگ و تمدن جهانی، كمك و تلاش در بهبود و افزایش میزان دانش عمومی مردم، به‌­­ویژه پژوهشگران بر پا شده است.
ظاهراً برای اولین بار پیشنهاد ایجاد مكانی به نام موزه توسط مرحوم مرتضی قلیخان هدایت ملقّب به صنیع‌­­الدوله عنوان شد. او برای ساماندهی به وضع كاوش‌­­های باستانشناسی در فكر ایجاد موزه و بنایی به نام اداره‌­­ی عتیقات بود اما به مقصود نرسید. اولین موزه در سال 1295 خورشیدی به نام «موزه‌­­ی ملّی» یا «موزه‌­­ی معارف» در یكی از اتاق‌­­های بزرگ وزارت معارف واقع در سمت شمال بنای دارالفنون تشكیل گردید. این موزه دارای 270 قلم شیء مفرغی، سفالی، شیشه‌ای، سكه، اسلحه‌­­ی قدیمی، مُهر، اشیاء چوبی، مرقعات، كتاب و منسوجات بود كه به وسیله‌­­ی كارمندان اداره‌­­ی عتیقات جمع‌آوری یا توسط مردم اهداء شده بود. در 1304 خورشیدی اشیاء این موزه به تالار آئینه‌­­ی كاخ مسعودیه منتقل شدند. از سویی با آغاز حفاری باستانشناسان اروپایی به‌­­ویژه هیئت باستانشناسی فرانسه به ریاست ژاك دو مورگان از سال 1276 خورشیدی در شوش، توجه مردم ایران به اهمیت مواریث فرهنگی‌­­شان جلب شد. در سال 1306 شمسی امتیاز بدون قید و شرط باستانشناسان فرانسوی در ایران لغو گردید و به آنها اجازه داده شد تنها در شوش به حفاری بپردازند. همچنین از آنجا كه ایران تصمیم گرفته بود تا موزه و كتابخانه‌­­ی ملی تأسیس نماید، لذا امتیاز طراحی و اجرای آن به فرانسویان داده شد. به همین منظور آندره گُدار مهندس فرانسوی در سال 1308 خورشیدی (1929 میلادی) برای تأسیس موزه و كتابخانه به ایران آمد و رسماً كار خود را آغاز كرد.
موقعیت و معماری ساختمان موزه
اولین موزه‌­­ی ایران، در ابتدای خیابان سی تیر، در خیابان امام خمینی (مجموعه‌­­ی تاریخی باغ ملی، خیابان پروفسور رولن) تهران واقع است.
از آنجا كه طرح و نقشه‌­­ی یك موزه باید با موضوع و اشیاء داخل آن هماهنگی داشته و با تاریخ و هنر آن سرزمین مرتبط و پیوسته باشد، آندره گدار سعی کرد معماری ساسانی ایرانی را در بنای موزه به نمایش گذارد. عمده‌­­ی آثار آن زمان اشیاء باستانی ایران قدیم بودند و یادآور معماری ساسانی. از این نظر نما و سردر ورودی موزه به سبك نمای ایوان مدائن (طاق كسری) ساخته شد. رنگ آجرها نیز به همین منظور به رنگ سرخ تیره تعیین شد تا نمایانگر معماری عصر ساسانی باشد. بنا شامل دو موزه در دو ساختمان مجزا به نام‌­­های موزه‌­­ی ایران باستان با تاریخ تأسیس 1316 هجری شمسی و موزه‌­­ی دوره‌­­ی اسلامی با تاریخ تأسیس 1375 می‌باشد. این موزه با 2744 متر زیربنا به دلیل قدمت اشیاء، در زمره‌­­ی یكی از موزه‌­­های بزرگ دنیا محسوب می‌­­شود كه به سال 1316 خورشیدی افتتاح گردید. موزه شامل آثار مختلفی از هزاره‌­­ی ششم پیش از میلاد تا دوران مختلف اسلامی است كه در دو طبقه به نمایش در آمده‌­­اند. آثار و اشیاء به نمایش درآمده در موزهْ آیینه‌­­ی تمام‌­­نمایی از فرهنگ، هنر،‌ آداب و رسوم، ‌باورها و اعتقادات گذشتگان و نیاكان ماست و می‌­­توان آن را تنها پل ارتباطی بین گذشته،‌ حال و آینده به شمار آورد.
ساختمان موزه در واقع حجمی مکعب مستطیلی است که از سه قسمت تشکیل شده است. ورودی آن از یک تاق بزرگ ساسانی که یادآور قصرهای ساسانی خصوصاً در فیروزآباد فارس است و با ابّهت خود را در مجموعه‌­­ی شهری بیان می‌­­کند، صورت می‌­­پذیرد. حجم مستطیل‌­­شکل موزه دارای ابعاد 34×100 متر بوده و از سه قسمت ورودی، فضای نمایش اشیاء و فضای اداری تشکیل شده است که با شکست‌­­هایی در نمای جانبی، درازی آن تعدیل شده است. سالن اصلی موزه به طول 61 متر و عرض 34 متر طراحی شده و دارای نورگیر داخلی (حیاط مرکزی) به ابعاد 16×16 متر است و نور مناسبی به فضای اصلی سالن می‌­­رساند. در دیوارهای جانبی شرقی و غربی، پنجره‌­­های باریک و بلندی قرار دارد که ریتمی یکسان و تکراری را در امتداد سالن ایجاد می‌­­کند. این سالن در دو طبقه ادامه می‌­­یابد که از طریق پله‌­­ای بزرگ با یکدیگر ارتباط دارند.
بخش اداری دارای پلانی Uـ شکل است که در امتداد شمالی سالن اصلی قرار دارد. این بخش ورودی مجزایی داشته و چهارطبقه است. بنا بر روی سکویی از سنگِ تراورتنِ سفیدِ تراشیده به ارتفاع 5/1 متر از سطح خیابان قرار گرفته و همین سنگ سفید به صورت قرنیزی ضخیم که کلاف بالای ساختمان است، نقطه‌­­ی اختتام سقف را مشخص می‌­­کند. جرزهای آجری دیوارهای خارجی از روی این سکو تا زیر قرنیز بام ادامه می‌­­یابند. در بالای قرنیز سنگی، جان‌­­پناه آجری، ارتفاع 12 متری بنا را به پایان می‌­­رساند. گدار هر قدر که در توان داشته، آجرکاری و جزئیات آن را در بنا غنی‌­­تر کرده است.
شروع ساخت موزه سال 1314 خورشیدی است كه در طول دو سال عملیات ساختمانی آن به وسیله‌­­ی حاج عباسعلی معمار و استاد مراد تبریزی تكمیل و در سال 1316 خورشیدی رسماً گشایش یافت. ساختمان موزه‌­­ی دوران اسلامی با انگیزه‌­­ی انجام فعالیت‌­­های مختلف فرهنگی در سال 1323 در محوطه‌­­ی موزه‌­­ی ملی ایران آغاز شد و با وقفه‌های متعدد سرانجام در سال 1329 معماری آن پایان یافت، لیكن انجام مراحل تكمیلی آن به سال‌­­های دورتر موكول شد. با توجه به حجم آثار دوره‌­­ی اسلامی در موزه‌­­ی ایران باستان طراحی و اجرای معماری داخلی موزه‌­­ی دوران اسلامی از سال 1370 با در نظر گرفتن هنر و فلسفه‌­­ی اسلامی آغاز شد كه پلان آن نیز با توجه به طرح چلیپایی دوران ساسانی در نظر گرفته شد. سرانجام این موزه با حدود 10 هزار متر مربع در چهار طبقه در سال 1375 افتتاح گردید كه دو طبقه‌­­ی آن اختصاص به نمایش آثار دارد و دو طبقه‌­­ی دیگر آن امكان فعالیت‌­­های جنبی را میسر می‌سازند.
در حال حاضر موزه‌­­ی ملی ایران با دو موزه‌­­ی ایران باستان و موزه‌­­ی دوران اسلامی با زیربنای بیش از بیست هزار متر مربع در زمینی به مساحت 18000 متر مربع و با حدود 300000 شیء باستانی، مهمترین موزه‌­­ی كشور محسوب شده و در رابطه با فرهنگ، هنر و تحول ایران بهترین موزه‌­­ی جهان به حساب می‌­­آید كه آثار مربوط به دوران مختلف پیش از تاریخ، تاریخی و اسلامی ایران را در خود جای داده است. قدیمی‌ترین اثری كه نشانگر حضور انسان در فلات ایران است، مربوط به ششصد هزار سال پیش است كه در این موزه نگهداری می‌گردد. از آنجا كه فرهنگ، هنر و تمدن ایران همواره در تمام دوره‌ها با هویت ایرانی بدون وقفه راه تكامل را پیموده است، لذا آثار به نمایش درآمده نیز جدا از تمامی خصوصیات منحصر به فرد هنر ایران از این ویژگی برخوردارند.
بخش‌­­های مختلف موزه
1. سالن پیش از تاریخ
2. دوران سنگ (عصر حجر)
• دوره‌­­ی سنگ نتراشیده یا پارینه‌­­سنگی
• دوره‌­­ی سنگ تراشیده یا میان‌­­سنگی
• دوره‌­­ی سنگ صیقلی یا نوسنگی
3. دوران فلز
4. دوران جمع‌­­آوری غذا
5. دوران گردآوری و ذخیره‌­­ی اندك خوراك
6. دوران استقرار در دهكده‌ها
7. دوران شهرنشینی و آغاز سلسله‌ها
تالارهای اصلی موزه
1- بخش لرستان:
آثار بخش تاریخی و لرستان موزه‌­­ی ملی ایران در دو قسمت مستقل و مجزّا در سالن نمایش ارائه می‌­­گردد. ابتدا اشیاء دوران تاریخی ایران (در این جا منظور از «دوران تاریخی»، آغاز دوران هخامنشی، سلوکی، پارتی تا پایان دوره‌­­ی ساسانی است) به نمایش درآمده‌­­اند و سپس اشیاء مربوط به لرستان در کنار این بخش در قسمت مرکزی سالن موزه قرار گرفته‌­­اند.
2- تالار كتیبه‌ها:
این بخش موزه‌­­ی ملی ایران در مرداد ماه سال 1377 شمسی با هدف گردآوری، حفظ و مرمت، شناسنامه دادن و سرانجام نسخه‌برداری و خواندن متون خوانده‌­­نشده‌­­ی موجود در موزه تأسیس شد. بسیاری از آجرنبشته‌ها و گل‌­­نبشته‌های یافت‌­­شده در شوش و تخت جمشید و نیز بیشتر گل‌­­نبشته‌های خزانه و باروی تخت جمشید به این تالار منتقل شدند و شناسنامه‌­­ی مقدماتی آنها نیز فراهم آمد. خوشبختانه این تالار موفق شده تا گل‌­­نبشته‌های عیلامی و اكّدی را نسخه‌برداری كرده و بخواند. در این موزه قسمت‌­­های دیگری نیز همچون سالن عكاسی، كتابخانه و اتاق مرمت وجود دارند كه آثار ارزشمندی از تاریخ ایران باستان را در خود گنجانده است.
طرح بازسازی موزه
بنای این موزه، با وجود اینکه به‌­­خوبی بیانگر مفهوم موزه در سال‌­­های 1930 می‌­­باشد، امروز، پس از انتقال مجموعه‌­­های اسلامی (1996-1991)، به جهت انطباق هر چه بیشتر با خط سیر مشخص شده از طرف مکتب مدرن موزه‌­­شناسی که در 70 سال گذشته توسعه یافته، نیازمند «بازنگری در کارکردها» می‌­­باشد. رسالت مهم موزه‌­­ها در مباحث جدیدِ برقراری ارتباط با طیف گسترده‌­­ای از بازدیدکنندگان می‌­­باشد و این ارتباط باید تا حد ممکن گسترش یابد. طی نیمه‌­­ی اول قرن گذشته، نگرشی که از آن به عنوان نهضت آمریکایی یاد می‌­­شود، تأثیر به‌­­سزایی در موزه‌­­شناسی اروپایی گذاشت. از آنجایی که موزه‌­­های اروپایی در عمارت‌­­های تاریخی جمع شده بودند، مکتب اروپایی با ساده‌­­سازی فضاهای داخلی، تداخلِ نماها و فضاهای داخلی را به حداقل رسانْد و تعداد آثار ارائه شده را محدود کرد، تا چهره‌­­ی موزه را از «آرامگاه هنر» (خولیو کارلو 1995) به مرکزی زنده و پویا برای کار و مطالعه با چشم‌­­اندازی آموزشی و تربیتی تبدیل کند.
مسأله‌­­ی مهم دیگری که در پروژه‌­­ی بازسازی موزه‌­­ی ایران باستان پیش روی طراحان قرار داشت، لزوم برقراری یک ارتباط صحیح بین کارکرد موزه و بنای تاریخی آن بود، به این صورت که می‌­­بایست معیارهای مناسبی جهت به نمایش گذاشتن ویژگی‌­­های مهم بنا، در کنار ویژگی‌­­های موزه‌­­شناسی مدرن تبیین گردد.
به هر حال، هدف از بازسازی موزه، حیات بخشیدن به مجموعه‌­­ای است که در کنار کارکردهای نمایشی موزه، فعّالیت‌­­های متعدد دیگری را جهت جلب اقشار مختلف بازدیدکنندگان و کاربران ارائه دهد. به عبارت دیگر موزه بایستی محلی فرهنگی، پژوهشی و گذران اوقات فراغت باشد.
در راستای تحقق این اهداف در می 2003 از دفتر تعاون ایتالیا خواسته شد با کارکنان موزه که سرگرم تدوین مجدد سیاست‌­­های موزه، برنامه‌­­های بازسازی و مطالعه‌­­ی مقاوم‌­­سازی ساختمان موزه بودند، همکاری کند. در نتیجه نهایتاً اهداف اصلی این کار مشترک به شرح زیر اعلام شد:
1. پروژه‌­­ی نگهداری و ارزیابی موزه به عنوان یک یادبود تاریخی
2. مطالعه برای حفظ حیات انسانی و مجموعه‌­­ها در برابر زلزله
3. طراحی نمایشگاه‌­­های جدید بر اساس جدیدترین معیارهای موزه‌­­داری
4. طرح اساسی برای استفاده از اشیاء موزه به منظور معرفی صحیح تاریخ و فرهنگ باستانی کشور برای بازدیدکنندگان ایرانی و گردشگران خارجی.
از لحاظ روش‌­­شناسی نیز بر مسائل زیر تأکید شد:
• بازسازی سیاست موزه در خصوص مسیرهای بازدید و مجموعه‌­­های نمایشی بر اساس توالی صحیح تاریخی
• افزودن خدمات جدید جنبی (آموزش، اطلاعات، امکانات تفریحی و استراحتی) به هدف اصلی موزه (نگهداری و نمایش‌­­دادن اشیاء موزه).

منابع:
1. نگهبان، دکتر عزت‌­­الله. حفاریهای مارلیك، جلد اول. سازمان میراث فرهنگی كشور، 1378.
2. شهمیرزادی، دکتر صادق ملک. ایران در پیش از تاریخ. سازمان میراث فرهنگی كشور، 1378.
3. جمعی از نویسندگان، برنامه‌­­ی بازسازی موزه‌­­ی ایران باستان، انتشارات خانه‌­­ی فرهنگ و هنر گویا، 1385.

*) مرضیه طبائیان، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان
حسن طرفه، دانشجوی رشته معماری دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان (مرکز هرند)

حمام تاریخی سلطان امیر احمد كاشان