معماری خانه‌­­های مسکونی در اقلیم کویری ایران

مرضیه طبائیان (عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان اصفهان و پژوهشگر دوره‌­­ی دکتری معماری دانشگاه آزاد واحد علوم و تحقیقات تهران )

مقدمه
سرزمین بزرگ ایران به دلیل تنوع فراوان آب‌‌­­‌­­وهوایی و اقلیم‌های گوناگون، همواره در طول حیات خود ارائه‌‌­­‌­­دهنده‌‌­­‌­­ی معماری خاص و ممتازی بوده است. ویژگی‌های جغرافیایی و آب‌‌­­‌­­وهوایی باعث تقسیم‌‌­­‌­­بندی‌های معماری و گونه‌‌­­‌­­های مختلف الگوهای ساخت‌‌­­‌­­وساز شده است. با توجه به این مسائل، نوع ساخت و ساز و روش‌های اجرایی، مصالح و نوع پوشش‌ها و حتی تزئینات و آرایه‌‌­­‌­­های ساختمانی، به شکل‌های متنوعی حاصل شده است.
سازندگان بناها با شناخت ویژگی‌های خاص محلی و جغرافیایی، فضاهای مسکونی را به گونه‌‌­­‌­­ای طراحی کرده‌‌­­‌­­اند که هر نوع ارتباط مستقیم با عوامل نامساعد جغرافیایی از میان رفته و محیطی امن برای اهل خانه فراهم شده است.
هدف این نوشتار، بررسی ویژگی‌های معماری متناسب با اقلیم کویری ایران است و این که چه ویژگی‌ها و خصوصیاتی در نوع طراحی معماری مسکن لحاظ شده و موجب متمایز شدن کیفیت این فضاها شده است.

اقلیم گرم و خشک در ایران
«در این اقلیم که اکثر مناطق فلات مرکزی ایران را شامل می‌‌­­‌­­شود، هوا خشک بوده و آب و هوای استوایی بر آن حاکم است. جریان وزش بادها از جنوب غربی و شمال غربی، موجب از میان رفتن رطوبت هوا و بروز خشکی آن می‌‌­­‌­­شود. تابش مستقیم آفتاب در این مناطق، شدید بوده و در سطوح افقی 700 تا 800 کیلوکالری در ساعت در متر مربع تولید می‌‌­­‌­­کند. این میزان با افزوده شدن اشعه‌‌­­‌­­ی آفتابِ منعکس‌‌­­‌­­شده از سطوح لم‌‌­­‌­­یزرع زمین، باز هم افزایش می‌‌­­‌­­یابد.» (کسمائی، 59).
برای مثال، شهرهای تهران، مشهد، اصفهان، شیراز، کاشان، یزد و زاهدان، از مناطق بیابانی و نیمه‌‌­­‌­­بیابانی هستند که در این گستره‌‌­­‌­­ی آب‌‌­­‌­­وهوایی قرار داشته و تمهیدات خاصی در طراحی فضاهای ساختمانی در معماری سنتی آنها لحاظ شده است.

ویژگی‌های معماری بومی مناطق کویری ایران
به طور کلی، ساختمان‌های این گونه مناطق با مصالحی از قبیل خشت خام و گِل که ظرفیت حرارتی بالایی دارند بنا شده‌‌­­‌­­اند. در مناطقی که شرایط آب‌‌­­‌­­وهوایی بسیار حاد است، کوشش شده تا با قرار دادن خانه‌‌­­‌­­ها در دل تپه‌‌­­‌­­ها یا زیر زمین، زمان تبخیر را به بی‌‌­­‌­­نهایت رسانده و بدین شکل از شرایط گرمایی متعادل عمق زمین بهره‌‌­­‌­­گیری کنند. پلان ساختمان‌ها، متراکم و فشرده است و کوشش شده سطح خارجی ساختمان، تا آنجا که ممکن است، نسبت به حجم آن کم باشد. این تراکم و فشردگی خانه‌‌­­‌­­ها میزان تبادل حرارت از طریق جداره‌‌­­‌­­های خارجی ساختمان را چه در تابستان و چه در زمستان، به حداقل رسانده است و در نتیجه از نفوذ حرارت به داخل ساختمان در تابستان و اتلاف حرارتی در زمستان به شکل قابل‌‌­­‌­­ملاحظه‌‌­­‌­­ای جلوگیری می‌‌­­‌­­کند.
معمولاً ساختمان‌ها در بافت‌های به‌‌­­‌­­هم‌‌­­‌­­فشرده، و محلات به صورت متراکم بنا می‌‌­­‌­­شوند تا بیشترین سایه‌‌­­‌­­ی ممکن بر سطوح خارجی به وجود آید و رهگذران در گذرها و کوچه‌‌­­‌­­ها از سایه بهره برند.
به لحاظ نوع پوشش سقف‌ها، به دلیل کمبود بارندگی، سقف بناها به صورت خرپشته، طاق یا گنبد و بدون استفاده از مصالح اسکلت فلزی و بیشتر به صورت خشت و گل ساخته می‌‌­­‌­­شد.
از نظر نماسازی، عموماً پوشش خارجی نمای ساختمان‌ها را سفیدکاری می‌‌­­‌­­کردند تا حرارت ایجادشده در اثر تابش آفتاب بر سطوح دیوارها کاهش یابد.
تعداد و مساحت پنجره‌‌­­‌­­های ساختمان در این گونه مناطق به حداقل ممکن کاهش داده شده و به منظور جلوگیری از نفوذ اشعه‌‌­­‌­­ی منعکس‌‌­­‌­­شده از سطح زمین اطراف، پنجره‌‌­­‌­­ها در بخش‌های فوقانی دیوارها نصب شده‌‌­­‌­­اند.
استفاده از حیاط‌های مرکزی و داخلی که عموماً مشجرند، و معطوف ساختن تمامی فضاها به بخش مرکزی، از عمده‌‌­­‌­­ترین مشخصات معماری مسکونی در این مناطق است. حیاط‌های داخلی شامل درخت، حوض و سطوح گیاه‌‌­­‌­­کاری‌‌­­‌­­شده هستند. این عوامل از مؤثرترین شرایط ایجاد رطوبت هستند که در مناطق خشک دارای اهمیت فراوان است.
در این نوع معماری، اتاق‌ها فقط به حیاط باز می‌‌­­‌­­شوند و در برابر باد، طوفان شن، گرمای شدید بیرون و همچنین بادهای سرد زمستانی در امان هستند.
به لحاظ قرارگیری، جهت استقرار ساختمانها در این مناطق، جنوبی یا جنوب شرقی است. این جهت از نظر کنترل و به حداقل رساندن نفوذ گرمای ناشی از تابش آفتاب در بعدازظهر به درون ساختمان، مناسب‌ترین جهت است.

درونگرایی در معماری مسکونی ایران
در ابتدا بهتر است واژه‌‌­­‌­­ی درونگرایی به لحاظ لغوی مورد بررسی قرار گیرد تا منظور از آن در گونه‌‌­­‌­­های معماری ایرانی روشنتر شود.
«این واژه قبل از آنکه رنگ معماری به خود بگیرد، از دیدگاه اخلاقی و عرفانی نیز در برگیرنده‌‌­­‌­­ی معانی و مفاهیمی می‌‌­­‌­­باشد. تودار بودن، گرایش به حالت درونی و پرهیز از نشان دادن آن حالات به صورت تظاهر، بعضی از معانی آن می‌‌­­‌­­باشد.
بحث نپرداختن به ظاهر و در عوض، کار بر روی درون و حالات درونی، از طرف بعضی از کارآشنایان به مباحث معماری، به داخل این عرصه نیز کشانده شده است تا جایی که معماری ایران را از این نظر که در نمای بیرون آن و در گذرهای پرپیچ‌‌­­‌­­وخم چیزی جز خشت و گل دیده نمی‌‌­­‌­­شود، ولی در داخل دنیایی پر از کار و زیبایی دارد، درونگرا نامیده‌‌­­‌­­اند» (معماریان، 12).

اصول کلی رعایت‌‌­­‌­­شده در معماری اقلیم کویری (کسمائی، 170)
نوع اقلیم: گرم و خشک محل استقرار: رو و زیر زمین
نوع مصالح: دارای ظرفیت حرارتی بالا نوع پلان: فشرده
نوع بام: طاق و گنبد جهت استقرار: جنوب و جنوب شرقی
نوع رنگ نما: روشن و سفید

ویژگی‌های معماری خانه‌‌­­‌­­های درونگرا
ویژگی‌های خانه‌‌­­‌­­های درونگرا را می‌‌­­‌­­توان به ترتیب زیر معرفی کرد:
1. نداشتن ارتباط بصری مستقیم فضـاهای داخل با فضاهای شهری و محله‌‌­­‌­­ای بیرون خود؛
2. سازماندهی فضاهای مختلف آن، با عناصری مانند حیاط یا صفحات سرپوشیده، به نحوی که روزن‌ها و بازشوها به سوی این عناصر باز شوند؛
3. حفظ امنیت جانی و مالی خانواده در برابر حمله‌‌­­‌­­ی غارتگران با ایجاد محیطی بسته و دیوارهای بلند پیرامون آن که منفذ و راهی به بیرون ندارد؛
4. ایجاد فضای سرسبز و خرم با حوض آب در شکل‌های مختلف آن و استفاده از حیاط به عنوان منظری زیبا برای ساکنان داخل اتاق‌ها یا فضاهایی چون تالار، صفه و نشیمنگاهی برای عصر و غروب گرم مناطق کویری

فرم ساختمان‌های مسکونی در اقلیم کویری
در بخش‌های پیشین مشخص شد که فرم غالب در طراحی فضاهای مسکونی کویری، استفاده از الگوی حیاط مرکزی است، یعنی فرم مکعب‌‌­­‌­­شکلی که حفره‌‌­­‌­­ای به نام حیاط از آن خارج شده است. پلان ساختمان به فرم آزاد، ولی معطوف به درون طراحی می‌‌­­‌­­شود. این فرم از دوران پیش از تاریخ تاکنون، نه تنها در مناطق داخلی ایران، بلکه در بسیاری از نواحی خشک خاورمیانه تکرار شده است. «ساختمان‌های حیاط دار قدیمی بهترین فرم و ترکیب ممکن اجزای یک ساختمان برای تعدیل اقلیم به شمار می‌‌­­‌­­روند. اتاق‌های این گونه منازل که فقط به داخل حیاط باز می‌‌­­‌­­شوند، در برابر سرمای زمستان، باد و طوفان شن حفاظت می‌‌­­‌­­شوند. در زمستان اتاق‌های رو به جنوب و در تابستان اتا‌ق‌های رو به شمال این مجموعه‌‌­­‌­­ها مورد استفاده قرار گرفته و بدین ترتیب، محل زندگی نیز با اقلیم هماهنگ می‌‌­­‌­­گردد. حیاط‌های داخلی که شامل درخت، حوض و سطوح سبز هستند، یکی از مؤثرترین عوامل ایجاد رطوبت در هوای خشک می‌‌­­‌­­باشند. در نتیجه در روز هنگامی که هوای خارجی و شدت تابش آفتاب به حداکثر می‌‌­­‌­­رسد، هوای داخل ساختمان نسبتاً متعادل خواهد ماند» (کسمائی، 211).
در مناطقی که همیشه طوفان شن و گرد و غبار وجود دارد، ساختمان‌هایی که بر روی پیلوتی قرار گرفته‌‌­­‌­­اند، مقدار بسیار کمی از گردوغبار و شن موجود در هوا را دریافت می‌‌­­‌­­کنند. چون معمولاً در ارتفاع بیش از 10 متر، میزان شن موجود در هوا به شدت کاهش می‌‌­­‌­­یابد.

منابع و مآخذ
1. کسمائی، مرتضی. اقلیم و معماری. تهران: انتشارات شرکت خانه‌‌­­‌­­سازی ایران، 1372.
2. معماریان، غلامحسین. آشنایی با معماری مسکونی ایرانی، گونه‌‌­­‌­­شناسی درونگرا. تهران: دانشگاه علم و صنعت ایران، 1384.