در باب موزه‌­ها
On the Museums
الناز رحیمی و راحله حسینی با همکاری عباس جهانبخش

تاریخچه‌­­ی موزه
مجموعه‌­­سازی در آدمی فطری است و ذوق و سلیقه در گرد‌­­آوری بی‌­­شک همواره همراه او خواهد بود. در دوران نوسنگی انسان مجموعه‌­­ای از صدف، گوش ماهی، سنگریزه و استخوان جانوران را گردآوری و از آن برای تزئیـنات استفــاده می‌­­نمود. در مراحل بعد تمدنْ این مجموعه‌­­ها بیانگر شیوه‌­­های اعتقادی و آیینی اقوام مختلف گردید. در مجموعه‌­­های تزئینی و تجمّلی که خصوصاً در قبرستان‌­­های تمدن‌­­های باستانی بین‌­­النهرین و فلات ایران کشف شد، اعتقاد به زندگی پس از مرگ را می‌­­توان دید. در عهد باستان اشیای گران‌­­بها و نفیس برای برآوردن نیازها در درون زیارتگاه‌‌­­‌­­­­ها و معابد گرد‌­­آوری می‌­­شد. در جامعه‌­­ی امروزی ما، موزه نمایانگر نهادینه‌­­شدن گرایش‌­­های همگانی به گرد‌­­آوری است.
موزه به شکل امروزی خود در اواخر قرن سوم پیش از میلاد توسط بطلمیوس در اسکندریه تأسیس شد. اما در قرون وسطی به دلیل حاکمیت کلیسا و تفتیش عقاید، نقش آموزشی موزه‌­­ها کمرنگ شد. با آغاز رنسانس و شکوفایی علوم، موزه‌­­ها هم به موازات رشد و توسعه علوم مختلف فعالیت خود را آغاز کردند. در سال 1683 موزه‌­­ی اَشمولیَن، نخستین موزه‌­­ی ملّی بر مبنای یک مجموعه‌­­ی خصوصی در شهر آکسفورد انگلستان گشایش یافت. در سال 1750 م. در کاخ لوگزامبورگ در شهر پاریس بخشی از مجموعه‌­­ی سلطنتی در معرض بازدید مرم قرار گرفت و در نخستین سال انقلاب کبیر فرانسه موزه‌­­ی «لوور» افتتاح گردید.
طی سده‌­­های نوزدهم و بیستم، گسترش موزه‌­­ها سبب شد که آموزش دیگربار به عنوان یکی از عملکردهای موزه شناخته شود و فعّالیّت در زمینه‌­­های مختلف هنری، فرهنگی و آموزشی در موزه، بیشتر و پربارتر گردد.
اصطلاح و تعریف موزه
واژه‌­­ی museum از اوایل قرن هیجدهم در زبان انگلیسی به معنای «اتاق مطالعه» یا «کتابخانه‌­­ی شخصی» به کار می‌­­رفت، مثلاً در ترکیبِ Ashmole’s Museum که ساختمانی معروف در شهر آکسفورد است که پیشتر به آن اشاره شد. اما ریشه‌­­ی این لغت لاتین به اصل یونانی μουσείον (تلفظ: موسِه‌­­یُن) برمی‌­­گردد که همچون بقیه‌­­ی اسامی مکان در یونانی خنثاست و به معنای «معبد موزها» [از μούσα (تلفظ: موسا) که اسم کلّیِ 9 الاهه‌­­ی شعر و هنر و فرهنگ و تربیت در یونان باستان بود، که البته هرکدام اسم خاصّ خودشان را داشتند. همچنین در یونانی قدیم این کلمه به معنی «دبستان»، «هنرکده»، و «قرائتخانه» به کار می‌­­رفت. اصل کلمه‌­­ی یونانی در لاتین به museum (تلفظ: موسِئوم) تبدیل شد و از آنجا به زبان‌­­های دیگر راه یافت و در تبدیلات بعدی به musée (فرانسه)، museum (انگلیسی)، Museum (آلمانی)، museum (ایتالیایی) تبدیل شد. در حدود سال‌­­های دهه‌­­ی 1290 هجری قمری لفظ فرانسه‌­­ی musée به زبان فارسی نیز راه یافت.

تعریف موزه
شورای بین‌­­المللی موزه (ایکام) [ICOM: International Council Of Museums] وابسته به سازمان فرهنگی علمی و تربیتی سازمان ملل متحد، یونسکو، در بند 3 و 4 اساسنامه‌­­ی خود جامع‌­­ترین تعریف موزه را چنین ارائه داده است: «موزه مؤسّسه‌­­ای است دائمی و غیرانتفاعی که درهای آن به روی همگان گشوده است و برای جامعه و پیشرفت آن فعّالیت می‌­­کند. هدف موزه تحقیق در آثار و شواهد برجای‌­­مانده‌­­ی انسان و محیط زیست او، گردآوری، حفظ و بهره‌­­وری معنوی و ایجاد ارتباط بین این آثار، به‌­­ویژه، به نمایش گذاردن آنها به منظور بررسی و بهره‌­­وری معنوی است.»
محل و ساختمان موزه
مکانی که موزه در آن واقع می‌­­شود اهمیت فراوان دارد و باید دارای امتیازات خاصّی باشد. از جمله اینکه موزه باید در جایی از شهر قرار گیرد که دسترسی به آن برای همگان آسان است، و از سوی دیگر به سبب خصلت فرهنگی آن بهتر است که در کنار کتابخانه‌­­ها، مدارس، دانشگاه‌­­ها و سایر مراکز فرهنگی واقع شود تا افرادی که درمؤسّسات یادشده رفت و آمد دارند بتوانند از موزه نیز استفاده نمایند. امروزه معمولاً موزه در میان یک محوطه‌­­ی سرسبز و یا یک پارک احداث می‌­­شود، زیرا درختان پارک با تصفیه‌­­ی هوای اطراف، ایجاد رطوبت لازم، مقابله با گرد و غبار و دود و سر و صدا به منزله‌­­ی حفاظ عمل می‌­­کنند. تأسیس موزه در محوطه‌­­‌­­ی سرسبز مزیّت دیگری هم دارد، زیرا هنگامی که هوا مساعد باشد می‌­­توان بخشی از مجموعه را به محوطه‌­­ی خارج نیز منتقل کرد و به نمایش گذاشت که سبب جلب بازدیدکننده‌­­ی بیشتر می‌­­شود. اما باید توجّه داشت که تعداد درختان نباید زیاد از حدّ باشد به نحوی که سدّ بصری برای بازدیدکننده ایجاد نماید و او را از دنیای خارج بدور سازد. مسلّم است که نه تنها شکل ظاهری موزه بلکه تزئینات داخلی آن نیز باید با روش‌­­های معماری معمول در جامعه کاملاً مطابقت داشته باشد و در عین حال ساختمان موزه باید دربرگیرنده‌­­ی جنبه‌­­هایی از هنر و تاریخ جامعه نیز باشد‌­­، زیرا با گرته‌­­برداری از معماری‌­­های نامأنوس یا نامتجانس، موزه‌­­ای تأسیس می‌­­شود که یا با زندگی روزمره‌­­ی مردم کاملاً مغایر است، یا چنان مجلّل و دور از واقعیات است که مردم از آن رویگردان می‌­­شوند، در حالی که از جمله اصول عدول‌­­ناپذیر موزه‌­­داری جلب بازدیدکننده است. از سوی دیگر نوع مواد ساختمانی موزه‌­­ها نیز باید کاملاً موافق با شرایط اقلیمی زیست‌­­بوم باشد.

عناصر فضایی موزه
بخش‌­­های مختلف موزه
وجود برخی از بخش‌­­ها الزامی است و برخی دیگر بستگی به نظر طراح دارد.
1. تالار و ورودی:
درهای ورودی موزه‌­­ها باید طوری در طراحی لحاظ شوند که محافظت و کنترل آن برای نگهبانان به‌­­آسانی صورت گیرد. وضع مطلوب آن است که موزه فقط یک در ورودی عمومی و اصلی داشته باشد و توسط چراغ یا علامت‌­­های دیگر کاملاً مشخص باشد. این در باید به لابی موزه منتهی شود. در (یا درهای) ورودی موزه باید به لحاظ تزئیناتْ ساده و با سبک معماری بومی و معمول در جامعه هماهنگ باشد. همچنین اندازه‌­­ی آن باید چنان باشد که در هر لحظه تعداد زیادی از بازدیدکنندگان بتوانند به‌­­آسانی از آن عبور کنند.
2. لابی و عناصر وابسته به آن:
• گیشه‌­­ی فروش بلیط.
• فضای انتظار و نشیمن.
• میز اطلاعات و فروش انتشارات.
• عناصر خدمات عمومی مانند باجه‌­­های تلفن و اینترنت و صندوق پست.
• عناصر دسترسی عمودی مانند رمپ، پله و آسانسور.
2-1 گیشه‌­­ی فروش بلیط
گیشه در موزه باید در مکانی باشد که دید کافی به فضای خارج داشته باشد و در جایی باشد که فضای لازم برای صف مربوط به آن فراهم گردد، و مردم در معابر عمومی تجمع نکرده و همچنین مانع ورود و خروج مردم از موزه نشوند. درِ گیشه بهتر است به درون سالن انتظار باز شود، ولی این در نباید طوری باشد که با باز شدنِ آن درون گیشه در معرض دید قرار گیرد. سطح آن به ازای هر نفر باید حداقل 3 متر مربع باشد.
2-2 فضای انتظار و نشیمن
این فضاها باید به گونه‌­­ای ساخته و تزئین شود که نظر مردم را جلب نموده و معرّف نوع موزه باشد، زیرا این اتاق نخستین بخش موزه است که بازدیدکننده به آن وارد می‌­­شود. محوطه‌­­ی ورودی نباید آنقدر وسیع باشد که بازدیدکننده در آنجا احساس غریبی و گم‌­­شدن نماید و از سوی دیگر باید آنقدر وسعت داشته باشد که گروه‌­­های بازدیدکننده به‌­­راحتی در آن گرد ‌­­آمده، و از آنجا به سوی تالارهای نمایش حرکت کنند. این محوطه را نباید از میز و صندلی و دیگر وسایل انباشت، فقط چند صندلی یا یکی دو نیمکت کافی است و به عبارتی به ازای هر 100 نفر بازدیدکننده باید 10 صندلی در نظر گرفت. نقشه‌­­ی دیواری راهنمای موزه نیز باید در این قسمت نصب شود. جزوه‌­­های راهنمای موزه را نیز می‌­­توان بر روی میزهای کوچکی در این محل قرار داد. ساعت دیواری، تلفن عمومی، اینترنت و حتا صندوق پست نیز از وسایل ضروری این محوطه است. مطلوب‌­­ترین و مناسب‌­­ترین رابطه بین محوّطه‌­­ی ورودی و تالارهای نمایش را می‌­­توان توسط دو در به دو طرف ساختمان که تالارهای نمایش در آن واقع هستند برقرار کرد. وجود این دو در، تردّد در تالارها و نظارت بر آنها را آسان می‌­­سازد. در موزه‌­­هایی که ورود و خروج به وسیله‌­­ی دستگاه‌­­های الکترونیکی کنترل می‌­­شود، تجهیزات مربوطه را می‌­­توان در محوطه‌­­ای که دو در اصلی تالارها از آن منشعب می‌­­شوند تعبیه نمود.
2-3 گالری‌­­ها یا تالارهای نمایش آثار
امروزه به هنگام احداث موزه‌­­ها سعی می‌­­شود که تالارهای نمایش منعطف باشند‌­­، بدین معنا که به نحوی ساخته شوند که بتوان در آنها به‌­­آسانی تغییراتی ایجاد کرد و شکل و اندازه‌­­ی آنها را در صورت نیاز تغییر داد، هر چند که در این تغییرات چارچوب کلّی اتاق‌­­ها، ورودی و خروجی‌­­ها، سیستم روشنایی و ابزارهای فنی دیگری همچون دزدگیر، تهویه و غیره تغییر نخواهد کرد. برای انعطاف‌­­پذیر نمودن تالارهای نمایش می‌­­توان از دیوارها یا پانل‌­­های سبُک که در یکدیگر قفل می‌­­شوند استفاده کرد، اما در بسیاری از موزه‌­­ها استفاده از پانل متداول نیست بلکه به همان روش سنتی تالارهای ثابت توجه می‌­­شود که در آنها فقط اشیاء ثابت برای نمایش عرضه می‌­­گردند. درهای ورودی تالار نباید متعدد باشد و همچنین چندین تالار نباید به موازات یکدیگر ساخته شوند، زیرا در اینصورت احتمال گم کردن راه برای بازدیدکننده زیاد می‌­­شود. در صورتی که چند تالار در دو طرف قرار دارد، توصیه می‌­­شود که یک راهرو در میان‌­­شان قرار گیرد تا بازدیدکنندگان بتوانند از طریق آن به‌­­آسانی از یک تالار به تالار دیگر بروند.

3. ویترین:
اشیاء در تالارهای نمایش موزه در داخل ویترین تنظیم می‌­­شوند. ویترین‌­­ها نیز باید همانند تالارها منعطف و قابل تغییر باشند. شکل و ترتیب ویترین‌­­ها ــ که اغلب عمودی است ــ بستگی به احتیاجات موزه و نوع کاربری آن دارد، ولی گاه ماهیّت اشیاء و یا شکل و ابعاد آنها ایجاب می‌­­کند که در ویترین‌­­های افقی سامان یابند. جنس شیشه‌­­ی ویترین باید محکم و نشکن و شفّاف باشد و توسط ابزار و یراق لازم نسبت به گرد و خاک و حشرات موذی نفوذناپذیر باشد. همچنین توجه به شکل، طرح، جنس زهوارها، رنگ و سهولت نظافت آنها نیز ضروری است. ارتفاع ویترین باید چنان باشد که بازدید‌­­کننده بدون خم‌­­شدن و نگریستن به پایین و یا بلند شدن بر نوک پنجه‌­­های پا و نگریستن به بالا بتواند به راحتی اشیاء را مشاهده کند. بررسی‌­­های مختلف معماران داخلی نشان داده که ارتفاع مناسب برای اشیاء در موزه‌­­ها بین 90 سانتی متر پایین‌­­تر و 30 سانتی متر بالاتر از سطح چشم‌­­ها است.
3-1 ترتیب قرار گیری اشیا:
ترتیب اشیاء به نمایش درآمده به بازدیدکنندگان و خصوصیات اشیاء نمایش بستگی دارد. رابطه‌­­ی بازدیدکننده و شیء به صورت زیر است:
• هر چه نسبت بازدیدکنندگان به اشیاء کمتر باشد، امکان اینکه هر بازدیدکننده بتواند آزادانه با شیء مورد نمایش ارتباط برقرار کند بیشتر می‌­­شود.
• در بازدید گروهی تماس نزدیک با شیء در معرض نمایش بدون ایجاد مزاحمت برای سایر اعضای گروه ممکن نیست. بازدیدکنندگان باید به گونه‌­­ای گرداگرد شیء قرار گیرند که فاصله‌­­ی همگی‌­­شان تا آن به یک اندازه باشند.

مراکز جنبی موزه‌­­ها
1. تالارهای نمایشگاهی موقت و سالن‌­­های سخنرانی
• از الزامات موزه‌­­های امروزی می‌­­باشد.
• بهتر است در نزدیکی در ورودی و منشعب از آن طراحی شود.
• باید از نظر تجهیزات ایمنی مجهز باشد.
• باید انعطاف‌­­پذیر بوده و متناسب با مقاصد مختلف قابل‌­­تغییر باشد.
2. کتابخانه و مرکز نگهداری اسناد
• از بخش‌­­های الزامی موزه است.
• ابعاد آن به موارد مختلفی چون کتاب‌­­ها و مواد چاپی‌­­، وسعت موزه و حجم مجموعه‌­­ی آثار آن دارد‌­­.
• باید مسئله‌­­ی توسعه‌­­ی کتابخانه در آینده را در نظر گرفت، زیرا ارتباط مستقیم با توسعه‌­­ی موزه دارد‌­­.
• تابع ضوابط کلی کتابخانه‌­­ها است.

3. انبار و مخزن
• در تمامی موزه‌­­ها ایجاد مخزن و انبار ضروری است. انبار اشیاء را می‌­­توان در زیرزمین یا طبقات فوقانی و یا در محوطه‌­­ای خارج از ساختمان قرار داد. انبار باید کاملاً خشک و عاری از رطوبت باشد، نور کافی به آن بتابد و به بهترین نحو تهویه گردد.
• وسعت انبار باید کافی باشد.
• در مورد اشیاء امانی نیز اغلب از انبار یا مخزن استفاده می‌­­گردد.
• بهتر است انبارِ اصلیْ دور از موتورخانه و کنتور اصلی برق و سایر ابزار الکتریکی باشد.
4. کارگاه
• در موزه وجود یک کارگاه مجهز به وسایل نجّاری، مکانیکی و برقی برای تعمیرات لازم و ضروری است چون کارگاه‌­­ها اغلب سر و صدای زیادی تولید می‌­­کنند، توصیه می‌­­شود که آنها را در مکان مناسبی که نزدیک محل فضای نمایش موزه نباشد قرار داد.
5. آزمایشگاه
• در موزه‌­­ها باید به تأسیس آزمایشگاه‌­­هایی که کار بازسازی، ترمیم و حفاظت آثار را به عهده می‌­­گیرند اقدام نمود، که فعالیت آنها بر حسب نوع موزه متفاوت بوده و به آزمایشگاه‌­­های فیزیک، شیمی و غیره تقسیم می‌­­شوند.
5-1 ویژگی‌­­های آزمایشگاه
از ویژگی‌­­های آزمایشگاه می‌­­توان به نور کافی، عاری بودن از رطوبت، سیستم تهویه‌­­ی مناسب، وسایل ایمنی ضدّ سرقت و ضدّ ‌­­حریق اشاره کرد و محل آن باید در جایی از موزه باشد که به داخل و خارج از موزه به‌­­راحتی راه داشته باشد تا از نظر حمل و نقل اشیاء اشکالی به وجود نیاورد.
6. چایخانه و کافه‌­­تِریا
طراحی و در نظر گرفتن فضایی به عنوان تِریا برای موزه بسیار مفید و حتّا ضروری است، چون این مکان غیر رسمی محلی برای تجمع جوانان و بازدیدکنندگان و بحث و گفتگو می‌­­باشد و علاوه بر این فضای استراحتی ایجاد می‌­­کند که به کمک آن بازدیدکنندگان پس از تجدید قوا به بازدید خود ادامه می‌­­دهند. بهتر است چایخانه توسط یک در به محوطه‌­­ی خارج موزه متصل باشد. همچنین وجود پنجره‌­­هایی که به خارج دید داشته باشد و نیز وجود رختکن‌­­، دستشویی‌­­، تلفن عمومی‌­­، جعبه‌­­ی کمک‌­­های اوّلیه و صندوق پست در کنار چایخانه ضروری است.
7. بخش اداری
سایت اداری شامل بخش‌­­های زیر می‌­­شود: اتاق کنفرانس، اتاق ریاست، دفاتر کار، بایگانی، آبدارخانه، سرویس‌­­های بهداشتی، محل انتظار اربــاب رجــوع و منــشی. ابعاد این قسمت‌­­ها بستگی به وسعت، میزان فعالیت و تعداد کارکنان موزه دارد و باید تا حد امکان سعی شود سر و صدا به این قسمت نفوذ نکند. این واحد باید توسط یک در منشعب از محوطه‌­­ی ورودی با موزه مرتبط باشد و همچنین دارای یک در ورودی مخصوص به خود باشد. زیرا ساعات کار کارکنان موزه با ساعات بازدید از موزه متفاوت است. همچنین در صورت امکانْ پارکینگ مخصوص کارکنانْ مقابل همین در تعبیه شود.
نحوه‌­­ی ارائه و نمایش آثار در موزه‌­­ها
• ارائه و نمایش آثار به صورت آزاد.
• آثار حجیم و بزرگ.
• نمایش و ارائه‌­­ی آثار در داخل ویترین (منفرد، جمعی، افقی و ویترین‌­­های زمینی).
• نمایش آثار در فضاهای باز و فضای سبز موزه (آثار حجیمی که در برابر عوامل جوی مقاوم می‌­­باشند، مثل حیات وحش).

نور در موزه
طبق مطالعات انجام شده، پرتو IR (مادون قرمز) به واسطه‌­­ی عکس‌­­العمل شیمیایی و بالا بردن درجه‌­­ی حرارت برای اشیای موزه مضرّ است. پرتوهای UV (ماوراءبنفش) هم که دارای طول موج کوتاه و انرژی زیاد است، اثر فوتوشیمیایی زیادی دارد که باعث فرسودگی مواد آلی می‌­­شود.

فاکتور فرسودگی به وسیله‌­­ی پرتو نور
از نتیجه‌­­گیری تحقیقاتی که پیرامون فرسودگی بر اثر پرتو نورو انرژی انجام گرفته‌­­، چنین بر‌­­می‌­­آید که موارد زیر در این مسئله دخیل و مؤثرند: 1. حساسیت مواد در مقابل نور 2. شدت پرتوهای ساطع‌­­شده 3. بی‌­­حفاظ بودن قسمت اشیاء 4. فعالیت شیمیایی ناشی از وجود طیف‌­­های موجود در پرتوی نور با طول موج‌­­های مختلف.

درجه‌­­ی حساسیت اشیاء به نور
مسئله‌­­ی فرسودگی مواد به وسیله‌­­ی پرتوهای نور، بستگی به مقاومت ذاتی مواد، انرژی ساطع‌­­شده از منبع نور و تأثیرپذیری مواد از نور دارد. به عبارت کلی می‌­­توان گفت مواد غیرارگانیک مثل فلز، سنگ، سرامیک و غیره حساسیت کمی دارند، امّا نمونه‌­­های دیگر به نور حساس هستند.

1. نقاشی‌­­ها (اعم از آبرنگ یا رنگ روغن).
پرتو نور باعث کمرنگ شدن نقاشی‌­­های آبرنگ با ضخامتِ کمِ لایه‌­­ی پیگمان (رنگدانه) می‌­­شود؛ در نقاشی رنگ روغن اکسیداسیون لایه‌­­ی روغن محافظ (ورنی) به رنگ روغن صدمه می‌­­زند و اگر این روند ادامه یابد اثرْ دچار ترک‌­­خوردگی و تخریب می‌­­شود.
2. انواع پارچه.
بیشتر پارچه‌­­ها به نور حساس‌­­اند. تأثیر نور بر الیاف پارچه باعث خشکی و در نهایت رنگ‌­­پریدگی پارچه می‌­­شود.
3. کاغذ.
مواد خام طبیعی موجود در کاغذ بر اثر نور تجزیه و اسیدی شده و نهایتاً کاغذ به‌­­تدریج ترد، خشک و پودر می‌­­شود.
4. چوب.
به نور حساس نیست ولی از آنجا که نور در درجه‌­­ی حرارت محیط دخیل است، با ایجاد نوسان در درجه‌­­ی حرارت باعث خشکی و از شکل افتادگی چوب می‌­­شود.
5. صنایع دستی و کتاب.
6. چرم و محصولات پوستی.
7. پر.
8. اشیاء غیرارگانیک.

نور در تالار‌­­های نمایش‌­­
1. نور طبیعی
نور طبیعی از عناصر اصلی موزه‌­­هاست و باعث صرفه‌­­جویی در نیروی برق می‌­­گردد. نور مورد نیاز را می‌­­توان از سقف تالار و از طریق نورگیرهای سقفی آن تأمین کرد‌­­، چنانچه نتوان از نور سقفی استفاده کرد، می‌­­توان به نصب پنجره‌­­ی ثابت یا بازشو اقدام نمود که باید آنها را در سطحی از دیوار تالار نصب نمود تا بازدیدکنندگان بتوانند بیرون موزه را ببینند.
در مورد تعبیه‌­­ی پنجره نظریات مخالف و موافق ابراز شده است. محققان معتقدند که استفاده از نور طبیعی از لحاظ اقتصادی مقرون به صرفه است و از طرفی نور طبیعی، اشیاء سفالی و گِلی باستانی را که با بهره‌­­گیری از گرمای خورشید ساخته شده‌­­اند، واضح‌­­تر نشان می‌­­دهد. مخالفان نصب پنجره در تالارهای نمایش می‌­­گویند که پنجره از لحاظ ایمنی مشکل‌­­آفرین است، به‌­­خصوص اگر در سطح پایین نصب شده باشد. همچنین معتقدند که ویترین‌­­ها را نمی‌­­توان در دیوار مقابل پنجره‌­­ها قرار دارد، زیرا اگر اشیاء داخل ویترین نور را منعکس کنند، با تابش آفتاب تداخل کرده، مانع دیدن دیگر اشیاء می‌­­شود. باید توجه داشت که پنجره طوری تعبیه نشود که توجه بازدیدکننده را چنان به فضای خارج جلب کند که از توجه به مجموعه منحرف گردد. مهم‌­­ترین حسن نورپردازی با نور روز صرفه‌­­جویی در هزینه است.

2. نور الکتریکی
نور خورشید برای روشنایی موزه به‌­­تنهایی کافی نیست، یک چراغ ثابت و پرقدرت در سقف هر تالار ضروری است. به منظور بهره‌­­گیری از وسایل نمایشگاهی متحرک ــ مانند پانل ویترین ــ وجود چند چراغ متحرک در تالارهای نمایشی کاملاً ضروری است. چراغ‌­­های کوچک درون ویترین، چراغ‌­­های متمرکز بر اشیاء و نورافکن‌­­ها به منظور روشن‌­­تر ساختن اشیاء هم مورد نیازند. هر یک از این چراغ‌­­ها باید دارای کلید مخصوص به خود بوده، کاملاً مستقل باشند و به هنگام استفاده از آنها باید چراغ‌­­های سقفی خاموش شوند تا تداخلی ایجاد نگردد. کلیه‌­­ی چراغ‌­­های موزه باید به کنتور اصلی واقع در بخش فنی یا نگهبانی متصل باشند تا در هنگام تعطیلی موزه و یا در مواقع ضروری بتوان از طریق کنتور اصلی تمام یا تعدادی از چراغ‌­­ها را خاموش کرد. در تمامی قسمت‌­­های موزه (مانند قسمت‌­­های خارجی، سالن سخنرانی، راهروها و زیرزمین) ترجیحاً بهتر است که از چراغ‌­­های مهتابی استفاده کرد زیرا این چراغ‌­­ها بسیار مقرون به صرفه هستند، ولی به علّت دارا بودن اشعه‌­­ی ماوراء بنفش، گاه برای اشیاء مضرند. لذا طراح موزه باید به کمک عایق و فیلتر مناسب بخش مضر اشعه را جذب کند.
فیلتر جاذب UV یا سطح رنگی اکسید تیتانیوم مقدار اشعه‌­­ی ماوراء بنفش را کاهش می‌­­دهد. لامپ فلورسنت نوع فیلیپس 37 دارای درصد بسیار کمی اشعه‌­­ی ماوراء بنفش است که احتیاج به فیلتر ندارد. در گالری‌­­ها بهتر است ترتیبی اتخاذ شود که بازدیدکنندگان به‌­­تدریج از میزان روشنایی زیاد به میزان کم برسند. زیرا چشم انسان می‌­­تواند بدون کمترین اشکالی خود را با نورهای مختلف وفق دهد. بررسی‌­­ها نشان داده است که فلاش الکتریکی بهترین منبع روشنایی برای عکاسی در موزه است. در این رابطه ایکام راهنمایی‌­­هایی را برای استفاده از فلاش الکتریکی ارائه داده است:
• حداکثر از دو منبع فلاش استفاده شود.
• مجموع انرژی حاصل از هر دو فلاش نباید از 1400 ژول تجاوز کند.
• فاصله‌­­ی دو منبع نور از ناظر نباید از 3 متر کمتر باشد.
• منبع فلاش باید با یک فیلتر نقطه‌­­ای که قادر است تمام طول موج‌­­های کوتاه‌­­تر از 380 نانومتر را جذب کند، پوشانده شود.
• از فلاش باید کمتر از 1 دقیقه استفاده گردد.

مسیرهای حرکتی
تالارهای نمایش باید به نحوی ساخته شوند که بازدیدکنندگان بتوانند در آنها به راحتی گردش نمایند و اشیاء را از تمام جوانب تماشا کنند، لذا ایجاد مسیر و یا راه یک‌­­طرفه در تالار نمایش صحیح نیست. بهترین روش ایجاد فضای باز در تالارهای نمایش است تا بازدیدکننده از بین این فضاها عبور کند و بتواند به‌­­دلخواه از هر قسمت تالار به قسمت دیگر رفته، پس از بازدید حتّا قسمتی از مجموعه‌­­ی آثار، و نه لزوماً کلّ آنها، از تالار موزه خارج شوند. رنگ و جنس دیوار و کفپوش در تالارهای نمایش موزه بسیار اهمیت دارد. در گذشته رنگ سفید را برای دیوار‌­­ها انتخاب می‌­­کردند، زیرا معتقد بودند که اشیاء در برابر رنگ سفید ماهیت خود را بهتر نشان می‌­­دهند. ولی امروزه کارشناسان عقیده دارند آثار در برابر رنگ سفید تیره‌­­تر جلوه می‌­­کنند. بنابراین رنگ‌­­هایی برای دیوارها انتخاب می‌­­شوند که اشیاء در برابر آنها رنگ واقعی خود را نشان می‌­­دهند. برای مقابله با یکنواختی تالار‌­­ها می‌­­توان از رنگ‌­­های کمرنگ‌­­تر در نقاطی که نور کمتر است استفاده کرد و یا دیواری که نور بر آن مستقیم می‌­­تابد را اندکی پررنگ‌­­تر نمود. جنس دیوارهای موزه نیز باید با شرایط ساختمانی بومی و اقلیمی مطابق باشد. انتخاب کفپوش مناسب نیز از نکات قابل توجه در معماری موزه است، زیرا بازدیدکننده تمام مدت در حال حرکت است. به طور کلی در طراحی مسیرهای حرکتی رعایت دو مورد زیر ضروری است: 1) اجتناب از محدودیت‌­­های با وقفه؛ 2) اجتناب از اختلاف سطوح زیاد.

تجهیزات فنّی و تأسیسات موزه
کنتور اصلی و فیوزهای مختلف باید همواره در مکانی محفوظ و دور از دسترس بازدیدکننده باشند و نیز تعبیه‌­­ی یک سیستم برق اضطراری با ولتاژ پایین ضروری است. همگی این سیستم‌­­ها در شب باید به اتاق سرنگهبان متصل باشند، زیرا به منظور ایمنی و کنترل موزه، هیچگاه نباید تالارهای نمایش، کوریدورها، پله‌­­ها، ورودی موزه و درهای خروج اضطراری در تاریکی مطلق قرار بگیرند.
سیستم تهویه
در موزه رادیاتورهای مولّد هوا باید در نقاطی نصب شوند که فضای مفید موزه را اشغال نکنند، و همچنین اشیاء نباید مستقیماً در معرض هوای سرد یا گرم قرار گیرند. در ایران به دلیل شرایط اقلیمی متفاوت فن‌­­کویل از سایر سیستم‌­­ها مناسب‌­­تر است. با تعبیه‌­­ی دریچه، پاسیو و وجود پنکه می‌­­توان ساختمان موزه را به‌­­آسانی تهویه نمود.
تنظیم شرایط محیطی
رطوبت دما و نور باعث فرسایش اشیاء می‌­­گردند، دمای 15 درجه‌­­ی سانتیگراد و رطوبت نسبی %60 برای اکثر نمایشگــاه‌­­ها مناسب است. رطوبت نسبی نباید کم و زیاد گردد؛ این مسئله با اشیاء نمایش ارتباط مستقیمی دارد، ولی در کل رطوبت نسبی 50 تا 60 درصد توصیه می‌­­شود.
آکوستیک
کنترل و طراحی آکوستیک باید هماهنگ با سایر جنبه‌­­های طراحی ساختمان نمایشگاه انجام شود. برای به حداقل رساندن نوفه‌­­ی (noise) ناشی از نواحی و وسایل پر سر و صدا و شلوغ، موقعیت ساختمان را باید در محلی ساکت و آرام پیش‌­­بینی نمود. در صورتی که یک منبع نوفه جهت‌­­دار در نزدیکی ساختمان قرار گرفته باشد، می‌­­توان از عملکردهای مقاوم‌­­تر به عنوان مانع استفاده کرد و عملکردهای حساس‌­­تر را در فاصله‌­­ی بیشتر از منبع نوفه قرار داد. هماهنگی اصول آکوستیکی با خصوصیات معماری از یک سو مربوط به سبک معماری و سازماندهی و فضای آن و از سوی دیگر نیازمند توجه به خصوصیات مربوط به طراحی فنّی ساختمان نمایشگاه است.
آسانسور و بالابر
موزه‌­­های مجهز، نیاز به دو نوع بالابر دارند:
1. برای بازدیدکنندگان: که در ورودی موزه و در دسترس همگان است، و باید از امنیت کافی برخوردار بوده و بتواند صندلی چرخدار معلولین را نیز در خود جای دهد.
2. برای حمل بار و خدمات اداری: در عقب ساختمان قرار می‌­­گیرد.
چنانچه موزه فاقد آسانسور باشد برای خدمات ویژه‌­­ی معلولین باید حداقل یک سطح شیبدار در سمت ورودی موزه در نظر گرفت.

حفاظت و امنیت موزه
مقابله با سرقت
در کلیه‌­­ی موزه‌­­ها وجود آژیر خطر که در قسمت‌­­های مختلف موزه نصب شود و به اتاق نگهبانی و نزدیک‌­­ترین پست کلانتری نیز متصل باشد ضروری است. سیستم اعلام خطر باید به گونه‌­­ای باشد که هنگام نواختنْ تمام درهای داخلی و خارجی موزه به طور خودکار بسته شوند.
در موزه‌­­های بزرگ حفاظت از مجموعه را چشم‌­­های الکترونیکی به عهده دارند که تمام رفت و آمدهای داخل تالارها و سایر نقاط موزه را به تلویزیون‌­­های مدار بسته در اتاق نگهبانی منتقل می‌­­سازند. چراغ‌­­های گردان نیز از روش‌­­های معمول دیگر است که این به طور خودکار مکان و زمان بازرسی‌­­ها را ثبت و نتایج را به اتاق نگهبانی گزارش می‌­­نمایند.
برای اشیایی که در ویترین نگهداری می‌­­شوند روش معمول آن است که شیشه‌­­ی ویترین‌­­ها را در هنگام تعطیلی موزه به وسیله‌­­ی صفحات فلزی که در اوقات روز در دیوارها پنهان می‌­­شوند پوشیده شود؛ در حقیقت ویترین داخل یک محفظه‌­­ی محکم فلزی قرار می‌­­گیرد.
مقابله با آتش سوزی
آمادگی مقابله با آتش‌­­سوزی در موزه‌­­ها امری حیاتی است. برای این منظور ابتدا باید در معماری و معماری داخلی موزه از موادی استفاده کرد که قابلیت اشتعال آنها حداقل ممکن باشد و در مواردی که استفاده از مواد قابل اشتعال اجتناب‌­­ناپذیر است مانند چوب، باید آنها را با آخرین نوع عایق‌­­های موجود اندود، به طور کلی باید اسکلت ساختمان حداقل 2 ساعت در مقابل آتش مقاومت داشته باشد. رعایت ضوابط ایمنی در سیم‌­­کشی برق موزه نیز از وقوع آتش‌­­سوزی می‌­­کاهد. زنگ‌­­های خطر آتش‌­­سوزی در نقاط مختلف موزه نصب می‌­­شوند. در جوار تمام درهای داخلی ساختمان و درهایی که قسمت‌­­های مختلف موزه را به یکدیگر متصل می‌­­کنند باید درهای فلزی نصب شوند تا در صورت بالا رفتن درجه‌­­ی حرارت داخلی تالار از حدّ مشخص یا تولید دود، به نحو خودکار روی درهای اصلی قرار گرفته و از گسترش آتش و دود جلوگیری نمایند. چنانچه در موزه جریان گردش هوا و تهویه توسط کانال‌­­های مختلف صورت می‌­­گیرد، باید ترتیبی اتخاذ شود که در هنگام بروز حوادث، صفحات فلزیْ کانال‌­­ها را نیز بپوشانند تا حریق از راه کانال‌­­ها به قسمت‌­­های دیگر گسترش نیابد. وسایل دستی اطفاء حریق که امروزه در تمام اماکن عمومی متداول هستند، باید محتوی گازهایی از نوع دی‌­­اکسید کربن باشند تا موجب آسیب رساندن به مجموعه‌­­ی موزه نگردند.

سخن آخر
یک کار معماری موفق در موزه ترکیبی است از هنر و عملکرد صحیح. اکنون سال‌­­های طلایی معماری موزه در دنیاست. کارهای معماری موزه‌­­ها در جهان با تفکر بیشتر و زورآزمایی فکر و اندیشه انجام می‌­­گیرد. موزه‌­­های جدید به نحوی طراحی می‌­­شوند که تعداد بازدیدکننده‌­­ی بیشتری را بپذیرند و کشش بیشتری را ایجاد کنند و همین طور توجه بیشتری را به سوی خود جلب کنند. موزه همیشه مرکز فرهنگی و تحقیق بوده است، ولی اکنون علاوه بر همه‌­­ی اینها مرکز گردهمایی، یادگیری فرهنگی‌­­ هنری، مرکز فروش اشیاء ساخته و یا چاپ‌­­شده توسط موزه‌­­ها و همچنین شامل بوتیک، آمفی‌­­تئاتر، رستوران و به‌­­کارگیری بیشتر تکنولوژی صوت و تصویر است.
بیشتر معماران برای نشان دادن قدرت خلاقه‌­­ی خود علاقه‌­­مند طراحی موزه هستند. به این دلیل که در طراحی موزه امکان نوآوری و خلاقیت بیشتری نسبت به ساختمان‌­­های دیگر وجود دارد، ارزش هنریِ معماری آنها نیز بیشتر است. در معماری جدید موزه حجم خارجی موزه اهمیت زیادی دارد و تنها کاربری داخلی آن نیست که مورد توجه قرار می‌­­گیرد و مردم نیز غیر از اشیاء موزه‌­­ای به معماری آن و معماری داخلی آن هم توجه بیشتری پیدا کرده‌­­اند.

منابع:
1. نفیسی، نوشین‌­­دخت. موزه‌­­داری. سازمان میراث فرهنگی، سازمان مطالعه و تدوین (سمت)، 1380.
2. نویفرت، ارنست. اطلاعات معماری، 2007.
3. گراوال، استادا. نور در موزه. ترجمه‌­­ی سیدمحسن نعیمیان.
4. کلهر، حسن. مهندسی روشنایی. شرکت سهامی انتشار.
5. www.architect.nemoneh.com

موزه‌­­ی مرسدس‌­­‌­­ بنز