حمام تاریخی سلطان امیر احمد كاشان
Soltan Amir-ahmad Historical Bath
مرضیه طبائیان (عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان)

تاریخچه‌­­ی بنا
این مجموعه از قدیمی‌­­ترین حمام‌­­های ایران به شمار می‌­­رود كه در محله‌­­ی سلطان امیراحمد (خیابان علوی) شهر كاشان قرار دارد. كارشناسان آثار باستانی، از آثار به‌­­جامانده از دوران قبل از زلزله‌­­ی سال 1192 هجری قمری كاشان، قدمت این حمام را به دوران سلجوقیان می‌­­رسانند. لیكن بنای فعلی بازمانده دوران قاجاریه است. در برخی متون نیز تاریخ 1092 هجری به چشم می‌­­خورد. (به طور کلی سه زلزله‌­­ی مهمی که در سال‌های 982 هجری قمری در دوران صفویه و سپس در سال 1192 هجری قمری در دوران زندیه و در سال 1292 هجری قمری در دوران قاجاریه در شهر کاشان رخ داده است، این حمام را در طول زمان دچار خرابی و تغییراتی کرده است.)

سیر تحول بنا
حمام فعلی در زمان قاجاریه و در سال 1292 هجری قمری بر روی بازمانده‌­­های حمام قبلی بنا شد و حمام کوچکی به مجموعه‌­­ی آن اضافه گشت. این بنا که حدود 1000 مترمربع وسعت دارد، تا سال‌­­های پیش دایر بوده و پس از چند سال تعطیلی، توسط اداره‌­­ی میراث فرهنگی کاشان مورد توجه قرار گرفت، مرمت شد و اکنون به سفره‌­­خانه‌­­ای تبدیل شده است.

معماری بنا
این حمام از جمله حمام‌­­های دوگانه یا دوقلو است که شامل فضاهایی از جمله پیشخوان، هشتی، راهروهای ارتباطی، سربینه، اتاق شاه‌­­نشین و جز اینهاست. بخش اعظم این بنا را حمام بزرگ تشکیل می‌­­دهد. ورودی حمام دارای سردری معظم همراه با جلوخانی است که به آن تشخص مضاعف بخشیده است. سردر، پشت‌­­بندهای کاشی‌­­کاری‌­­شده، طاق یزدی‌­­بندی و طاقنماهای مقرنس‌­­کاری‌­­شده‌­­ی زیبایی دارد. گچبری‌های بالای درگاه و دیگر قسمت‌­­های سردرب بر ظرافت و زیبایی آن افزوده‌­­اند. بیشتر تزئینات این بخش از نقوش گل و بته و کبوتر و همچنین مجسمه‌­­ها و تصاویری از زنان و مردان و تصویر شکارگاه‌­­های اطراف شهر بوده که در گذر ایام از بین رفته‌­­اند.
هشتی حمام در پشت این سردرب واقع است و سقفش رسمی‌­­بندی ساده و خوش‌­­تناسبی دارد. پس از عبور از این بخش و گذر از دالانی با چرخش‌­­های متوالی می‌­­توان به سربینه‌­­ی حمام راه یافت. «علت ایجاد راهروهای پیچ در پیچ در حد فاصل دهلیز و ورودی حمام این مسئله بوده است که تغییر قابل ملاحظه‌­­ی دمای هوا به‌­­یکباره باعث آزار و اذیت مراجعه‌­­کنندگان نشود و هوای گرم و سرد نتوانند به‌­­راحتی تعویض شوند.» (پیرنیا، 1372)
این حمام مطابق معمول و اصول رایج در طراحی حمام های ایرانی، شامل دو بخش سربینه و گرمخانه است. سربینه فضایی با قاعده‌­­ی هشت‌­­ضلعی است که هشت ستون آن را به دو فضای متفاوت تقسیم کرده‌­­اند. فضای میانی محل تردّد و عبور بوده و با سقف رسمی‌­­بندی مرتفع و مزیّنی پوشیده شده است. این سقف در زمین‌­­لرزه‌­­ی سال 1292 هجری قمری تخریب و همزمان با ساخت خانه‌­­ی بروجردی‌­­ها که در مجاورت حمام قرار دارد، نسبت به ساخت سقف آجری و کاشیکاری آن اقدام شد. فضای پیرامون که کف آن بالاتر است، محل کندن رخت (صفه) و استراحت است. فضای میانی حوضی هشت‌­­گوش در مرکز دارد و دارای تزئینات معلّق در سقف است. در میانه‌­­ی شمسه‌­­ی رسمی‌­­بندی سقف و بر بالای حوض، نورگیر بزرگی قرار دارد که نقوش کاشی گرداگرد آن بر زیبایی‌­­اش افزوده‌­­اند.
نور داخلی فضاها توسط جامخانه یا گلجام و به طور مستقیم از سقف حمام تأمین می‌­­شده است. این عناصر که از جنس شیشه بوده‌­­اند، در سرتاسر فضای بام قرار داشته تا روشنایی حمام را در تمام طول سال و در فصول مختلف تأمین نمایند. تعداد این شیشه‌­­ها در جام‌­­ها، بستگی به محوطه‌­­ی حمام داشته است. قطر جام‌­­ها و تعدادشان نیز بستگی به گرما و سرمای فضای زیر آن داشت. در بعضی فصول با برداشتن گلجام‌­­های این نورگیر، دما و رطوبت هوای سربینه را تنظیم می‌­­کرده‌­­اند.
فضاهای پیرامونی سربینه سقف‌­­های کوتاهتری دارند. در این فضاها، غرفه‌­­هایی هست که مهم‌­­ترین آنها دو غرفه‌­­ی روبه‌­­روی هم با قاعده‌­­ی نیم‌­­هشت در محور سربینه است. از غرفه‌­­ها و طاقچه‌­­های متعدد فضاهای پیرامون سربینه، گوشه‌­­ها و فضاهای خصوصی‌­­تری پدید آمده است. سقف و دیوارهای این قسمت دارای تزئینات آهک‌­­بر است.
کاشیکاری گنبد میانی سربینه با ازاره‌­­ی کاشی فضا را تکمیل می‌­­کند. این نوع کاشیکاری از نوع زیرزنگی است که کاشی خشتی بوده و روی نقش آن لعاب شیشه‌­­ای وجود دارد و در کوره پخته شده است. درگاه ورود به سربینه و خروج از آن به طرف گرمخانه، در مقابل یکدیگر قرار دارند و تداعی‌­­کننده‌­­ی محور فضا هستند. خروج از سربینه و ورود به گرمخانه، با دو چرخش نود درجه و از طریق میان‌­­در صورت می‌­­گیرد. میان‌­­در به فضاهای خدماتی دیگر از جمله دستشویی و فضاهای نظافت نیز راه داشته است.
فضای گرمخانه‌­­ی حمام بزرگ توسط چهار ستون به سه بخش تقسیم شده است: دو قسمت طرفین که نسبتاً کوچکتر است و هر یک حوض در میانه دارند. این فضاها قاعدتاً به نشستن و استحمام اختصاص داشته و بخش میانی راه تردد و رسیدن به خزینه بوده است. درگاه خزینه‌­­ی حمام در میانه‌­­ی ضلع مقابل ورودی قرار دارد. خزانه یا خزینه در حمام‌­­های کامل سه عدد بوده که یکی برای آب گرم و یکی برای آب سرد و در وسط این دو، خزانه‌­­ی آب ولرم جای می‌­­گرفته است. هیچکس در هر دو خزانه‌­­ی آب سرد و آب گرم نمی‌­­رفت. اعیان هم، گرمخانه‌­­ی خصوصی در دو گوشه‌­­ی خزانه داشتند که به جای خزانه دارای حوضچه‌­­ای کوچک به نام «دستک» بود. طاق‌­­ها و تویزه‌­­های گرمخانه نیز آهک‌­­بری داشته که در طول زمان دچار آسیب شده‌­­اند.
حمام کوچک
ورودی حمام کوچک ساده است. با عبور از دالان می توان وارد سربینه شد. سربینه‌­­ی حمام کوچک، فضایی با قاعده‌­­ی هشت و نیم‌­­هشت است که سکوهایی پیرامون آن قرار دارند و طاقی رسمی‌­­بندی آن را می‌­­پوشاند. تزئینات سقف و ازاره‌­­ی این سربینه به تزئینات سربینه‌­­ی حمام بزرگ شباهت کامل دارد.
گرمخانه و دیگر قسمت‌­­های این حمام احتمالاً در دوره‌­­ی اخیر تغییراتی یافته و صورت اصلی خود را از دست داده است. «برای گرم کردن کف حمام زیر قسمت گرمخانه، گربه‌­­روهایی را ساخته و دود و آتش را به آن راه می‌­­دادند تا دود از دودکش آن خارج شود. در بینه تعداد این گربه‌­­روها کم می‌­­شده است. به این ترتیب گربه‌­­روها نقش رادیاتورها را در فضای حمام بازی کرده و کف فضا برای عبور و یا نشستن افراد گرم می‌­­شده است.» (پیرنیا، 1372)
بام این حمام به عنوان یکی از جالب‌­­ترین بام‌­­های گنبدی‌­­شکل است که در خط آسمان محله‌­­ی تاریخی علوی دیده می‌­­شود. در قدیم از بام حمام‌­­ها به منظور خشک کردن لباس افراد و لُنگ و قطیفه استفاده می‌­­شد. به همین منظور راه‌­­پلّه‌­­ای برای پشت بام حمام در نظر می‌­­گرفتند.

موزه­‌ی ملّی ايران باستان