تحلیل و بررسی معیارهای طراحی داخلی فضاهای آموزشی

مرضیه طبائیان( عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان اصفهان و پژوهشگر دوره‌­ی
دکتری معماری دانشگاه آزاد واحد علوم و تحقیقات تهران)

مقدمه
آموزش و یادگیری بخش مهمی از زندگی هر انسان است. همه‌­­ی انسان‌ها در طول حیات خود، تحت تعلیم و آموزش قرار می‌­­گیرند. این امر در مقاطع مختلف تحصیلی و در فضاهای گوناگون، مانند مهد کودک، دبستان، مدارس راهنمایی، دبیرستان و دانشگاه‌ها صورت می‌­­پذیرد. به لحاظ تأثیر مهم و نقش عمده‌­­ای که فضا بر نحوه‌­­ی عملکرد و کنش متقابل با فرد ایجاد می‌­­کند، دقت در امر طراحی این فضاها باید مورد توجه طراحان و معماران، برنامه‌­­ریزان و مسئولان قرار گیرد.
در طراحی فضاهای آموزشی، مقطع تحصیلی و جنسیت افراد استفاده‌­­کننده از فضا، نقش بسزایی در شیوه‌­­ی طراحی و شکل‌­­گیری عناصر تشکیل‌­­دهنده‌­­ی آن دارند. رابرت گیفورد، از پیشگامان و نظریه‌­­پردازان روان‌­­شناسی محیطی فضاهای آموزشی، در بحث‌های خود عواملی را مورد تأکید قرار می‌­­دهد که باید مد نظر قرار گیرند. «سروصدا، نور، ازدحام، حرارت، مبلمان و… و به طور خلاصه به بیان نتایج آزمایش‌هایی چند در تأثیر عوامل فوق اشاره می‌­­کند.
در یک نمونه عوامل مورد توجه در طراحی فضاهای آموزشی متوجه حوزه‌­­هایی بوده‌­­اند نظیر:
1. عوامل نمادی: که مربوط به مفاهیم ذهنی است که نسبت به یک مکان خاص در نظر است. مثلاً فضاهای بزرگ با مبلمان گران‌­­قیمت، که نمادی از سلسله‌­­مراتب اجتماعی است و می‌­­تواند حاوی چنین پیام‌هایی باشد.
2. ابعاد سازمانی‌­­–‌­­اجتماعی: محدودیت حرکت به وسیله‌­­ی قوانین سازمانی در محیط‌های آموزشی و پرورشی تأکید می‌­­شود. این محدودیت‌ها موجب ضعف خودپنداره‌­­ی دانش‌­­آموز می‌­­شود.
3. عوامل فیزیکی – معماری: به تأثیر مسائلی مثل حرارت، برودت، نور، صدا… می‌­­پردازد.» (کامل‌­­نیا، 11).
آنچه در مقاله‌­­ی حاضر، سعی به بررسی آن شده است، عامل سوم یعنی تأثیر عوامل فیزیکی-معماری فضاست.
فضاهای موردنظر در طراحی
فضاهای مختلفی که به عنوان فضاهای آموزشی در مدارس و دانشگاه‌ها مورد بررسی قرار می‌­­گیرند، به سه بخش تقسیم می‌­­شوند:
«از مهمترین خصوصیاتی که در ساختار کلی یک مدرسه باید مورد توجه قرار گیرد، می‌­­توان به موارد زیر اشاره کرد:
1. الگوهای سازماندهی مختلف و تلفیق آنها
2. فضاهای عمومی و مرتبط با جامعه که معمولاً در مجاورت ورودی ساختمان مدرسه هستند.
3. ناحیه‌­­های مختلف فضایی، مثل ناحیه‌­­ی کلاس‌ها، فضاهای عمومی، ناحیه‌­­ی فضاهای باز بیرونی و…
4. نقش راهروها به عنوان مسیر و هسته‌­­ی سازماندهی‌­­شده، فضاهای همجوار مسیرها، فضاهای درون و بیرون
5. فضاهای باز بیرونی (به صورت درونگرا و برونگرا)
6. استفاده از دسته‌­­فضاهـــا و تشکیل واحدهــای همجوار فضایی، که خصوصاً در سازماندهی کلاس‌ها مؤثر است، همچنین الگوهای مجاورت کلاس‌ها

بنابراین در یک نگاه کلی به مدرسه، می‌­­توان به دامنه‌­­ی گسترده‌­­ای از شاخصه‌­­ها اشاره کرد و ضمن معرفی مقدار فضای مورد نیاز در مورد تک‌­­تک فضاها، ارتباط میان آنها را نیز بررسی نمود» (کامل‌­­نیا، 45-46).

بخش آموزش و پژوهش
فضاهای موردنیاز در بخش آموزش، شامل کلاس‌های درس، کارگاه‌ها و آزمایشگاه‌ها، سالن‌های سخنرانی و کنفرانس، تالارهای گفت‌­­وگو، کتابخانه و غیره است که نوع طراحی هرکدام از آنها بسته به شمار افراد و دانش‌­­آموزان استفاده‌­­کننده از فضا، متنوع و متغیر است. این قسمت که هدف کلی آن، آموزش مستقیم است، باید با آخرین سیستم و استانداردهای فضاییِ مطرح‌­­شده در جوامع بین‌­­المللی، طراحی شود تا بهترین کیفیت و بازده را در نظام آموزشی به وجود آورد. هرچند بحث فرهنگ و ملاحظات مذهبی و تمدنی متناسب با نوع اجتماع و محیط طراحی نیز در استانداردهای طراحی یادشده تأثیرگذار است و باید مورد توجه طراحان و برنامه‌­­ریزان قرار گیرد.

الف) کلاس‌های درس
شکل استاندارد فضاهای آموزشی کلاس‌ها، به فرم مربع و مستطیل‌­­شکل است که ابعاد آنها متناسب با نوع درس‌ها یا مقطع تحصیلی، تفاوت می‌­­کند. طبق استانداردهای جهانی، در اتاقهای آموزشی برای دروس نظری، لازم است فضا و فرم کلاس، مستطیل‌­­شکل بوده و حداقل 5/8/×‌­­5/6 متر مساحت داشته باشند.
در این کلاس‌ها که اصطلاحاً کلاس‌های دروس سنتی نیز نامیده می‌­­شوند، به ازای هرشاگرد و محصل 2 مترمربع سرانه‌­­ی فضایی نیاز است. در حالی که اگر فضای آموزشی کلاس، فرمی غیر از پلان‌های مستطیل‌­­شکل داشته و برای درس‌های هنری و آموزش‌های آزاد مورد استفاده قرار گیرد، سرانه‌­­ی فضایی تا میزان 5/4 متر مربع به ازای هر دانشجو یا دانش‌­­آموز افزایش می‌­­یابد.
برای مثال، هنگام طراحی کلاس‌های آموزش هنر و موسیقی، به دلیل نوع چیدمان مبلمان فضایی که اغلب به شکل مدور و آزاد انجام می‌­­شود، به ازای هر 20 تا 30 دانشجو حدود 80-100 مترمربع فضا مورد نیاز است. علاوه بر آن، ملاحظات نور، صوت، تهویه و… در این قبیل فضاها در مقایسه با کلاس‌های دروس نظری، از اهمیت بیشتری برخوردار است. با توجه به تمامی این شرایط، ارتفاع کلاس‌های درس باید بین 70/2 تا حداکثر 40/3 متر در نظر گرفته شود.
ایجاد هرگونه تراس و بالکن متصل به کلاس‌های درس ممنوع است. دیوارهای کلاس باید تا ارتفاع 5/1 متر از سنگ بوده و بقیه‌­­ی آنها با رنگ‌های روشن و شفاف و غیربراق پوشانده شود. دیوار باید عایق صوتی باشد. پوشش کف کلاس‌ها باید غیرقابل‌­­نفوذ بوده و لغزنده نباشد، به راحتی قابل‌­­شست‌­­وشو بوده و غیربراق باشد تا نظافت دائمی در آن، امکان‌­­پذیر شود.

ب) کارگاهها و آزمایشگاه‌ها
در اغلب مدارس و آموزشگاه‌های جدید که طی بیست سال اخیر طراحی شده‌­­اند، کارگاه‌های مختلف و آزمایشگا‌ه‌های گوناگون در زمره‌­­ی فضاهای مطرح قرار گرفته‌­­اند. از جمله می‌­­توان به آزمایشگاه زبان و کارگاه کامپیوتر اشاره کرد که در اغلب این فضاها وجود دارد.
کارگاه‌های زبان یا باید داخل محل تدریس و کلاس‌ها و مجموعه‌­­ی فضاهای آموزشی قرار گیرند یا در فضاهایی که با بخش آموزش ارتباط مستقیم دارند. یکی از راه حل‌های سودمند در این زمینه، استقرار این فضاها در مجاورت تالار اجتماعات، تالار سمعی-بصری یا کتابخانه است.
در استانداردهای جهانی، دو نوع کارگاه زبان مطرح هستند:
1. کارگاههای LT
(گوش دادن و صحبت کردن) Listen & Talk
2. کارگاه‌های LTR
(گوش دادن و صحبت کردن و ضبط کردن) Listen&Talk&Record

این دو نوع کارگاه حدوداً به 80 متر مربع فضا نیاز دارند و اگر به صورت واحدهای تک‌­­نفره و اتاقک طراحی شوند، باید ابعادی حدود 1×2 متر برای هر واحد داشته باشند.
در کنار این کارگاه‌ها فضاهای جانبی، از جمله استودیو، اتاق ضبط، بایگانی نوارهای معلمان و شاگردان و… نیز در طراحی لحاظ می‌­­شوند. از نظر نورپردازی، اگر نوع فرم آنها به گونه‌­­ای است که دسترسی مستقیم به نور طبیعی امکان‌­­پذیر نباشد، باید با نور مصنوعی و به صورت غیرمستقیم روشنایی خود را تأمین کنند.

ج) کارگاه‌های عکاسی و هنری
در اکثر دانشگاه‌های هنری، مانند دانشکده‌­­ها و مدارس معماری، گرافیک، نقاشی و سایر هنرهای تجسمی، اتاق‌هایی برای کار عکاسی و کارگاه‌های مربوطه در نظر گرفته می‌­­شود. شکل مطلوب طراحی این فضاها، تلفیق شدن آنها با بخش‌های آموزشی مربوط به هم است.
« تاریک‌خانه با قسمت‌هایی برای چاپ، شامل میز بزرگ برای استفاده‌­­ی حداقل 2 تا 3 دانشجو، بخش ترکیبی و قسمت‌های ظهور در محلول‌ها برای ظهور نگاتیوها و اتاق‌هایی برای فیلم‌­­گذاری، از دیگر بخش‌های این قسمت هستند. بهتر است وضعیت و محل قرارگیری این اتاق‌ها رو به شمال بوده و دارای دمای نسبتاً ثابتی باشند.
مساحت مورد نیاز به تعداد دانشجویان بستگی دارد. به طور کلی 6 تا 14 دانشجو در هر گروه نیاز به حداقل فضایی معادل 18 تا 40 متر مربع دارند، به عبارت دیگر، به ازای هر دانشجو 3 تا 4 متر مربع فضا در نظر گرفته می‌­­شود.
نوع کارگاه عکس به بخش‌ها و اندازه‌­­های آنها بستگی دارد:
1. کارگاه‌های تک‌­­اتاقی 20-30 متر مربع (حداقل اندازه با بخش جداگانه به مساحت 5/1-2 متر مربع برای فیلم‌­­گذاری)
2. کارگاه دواتاقی، متشکل از اتاق روشن، تاریک‌خانه و اتاق فیلم‌­­گذاری
3. کارگاه سه‌­­اتاقی شامل اتاق چاپ، اتاق روشن با قفل‌های نوری لازم، لامپ‌های تاریکخانه، فضای خشک‌­­کن عکس و… »
(نویفرت، 309)

بخش‌های رفاهی و خدماتی
یکی از فضاهای مهم و بخش‌های اساسی در کنار سایر امکانات آموزشی، بخش‌های رفاهی و خدماتی هستند، به‌­­ویژه سرویس‌ها و تأسیسات بهداشتی، رستوران و غذاخوری، تریا و کترینگ غذا و سایر بخش‌هایی که باید در طراحی مورد توجه قرار گیرند.

در مورد استقرار و جایگاه این بخش‌ها می‌­­توان سه موقعیت را در طراحی لحاظ کرد:
1. مجاور کلاس‌های درس
2. قابل دسترسی از راهرو یا فضاهای واسطه
3. قابل دسترسی از حیاط مدرسه یا فضای ورودی

فضاهای ورزشی نیز در این بخش تعریف می‌­­شوند که متناسب با نوع مدرسه و تعداد دانش‌­­آموزان، ابعاد متفاوتی را شامل می‌­­شوند. جدول پایین صفحه‌­­ مشخصات سالن ورزشی چندمنظوره برای طراحی و احداث در داخل یا کنار مراکز آموزشی را نشان می‌­­دهد (جدول بر اساس الحاقیه‌­­ی نشریه‌­­ی 222 سازمان نوسازی و تجهیز مدارس کشور به دست آمده است).

ضوابط طراحی ایمنی پلکان در فضاهای آموزشی
برای ارتباط فضاهای مختلف در کلیه‌­­ی ساختمان‌ها از پله در انواع گوناگون، یا رمپ و شیب‌راهه استفاده می‌­­شود. طبق استانداردهای شماره‌­­ی 5024 مؤسسه‌­­ی ملی تحقیقات صنعتی ایران، ضوابط زیر باید در طراحی پلکان فضاهای مدارس مد نظر قرار گیرد تا ایمنی لازم در آنها به وجود آید:
1. تعداد پله‌­­ها در هر پلکان از 3 پله کمتر نباشد (وجود یک یا دو پله باعث به هم خوردن تعادل حرکتی می‌­­شود).
2. برای پلکان‌های دارای بیش از 3 پله، باید نرده‌­­ی محافظ گذاشته شود.
3. در صورتی که عرض یک سر پلکان بیش از 3 متر باشد، بهتر است در وسط نرده نیز دارای حفاظ باشد.
4. پلکان‌های رابط، مانند پلکان محوطه‌­­ی باز، باید دارای نرده‌­­ی حفاظتی باشند.
5. ارتفاع نرده باید برای بزرگسالان 90 سانتی‌­­متر و برای خردسالان 75-80 سانتی‌­­متر باشد.
6. شیب کف پله نباید از 2درصد بیشتر باشد.
7. فاصله‌­­ی میان پله و سقف بالای آن، نباید از 2 متر کمتر باشد (این فاصله به طور عمودی اندازه‌­­گیری می‌­­شود).
8. برای تعیین اندازه‌­­ی کف پله و ارتفاع سینه‌­­ی پله از فرمول زیر استفاده شود:
کف پله = t
ارتفاع پله = h
63 تا 61 = t + 2 h

نحوه‌­­ی جانمایی فضاها در ساختمان‌های چندطبقه
آثار توسعه‌­­ی عمودی ساختمان‌ها در شهرها و راهبردهای مناسب آن از دیگر عواملی است که در بناهای امروزی، و از جمله در مراکز آموزشی، باید مورد توجه قرار گیرد.
فضاهای اداری بهتر است عموماً در طبقات اول و دوم قرار گیرند. نحوه‌­­ی مطلوب جایگیری کلاس‌های درسی با توجه به پایه‌­­ی تحصیلی متفاوت است. در مقطع ابتدایی بهتر است از طبقات پایین استفاده شود. در مقاطع راهنمایی و دبیرستان با توجه به سن دانش‌­­آموزان، پایه‌­­های بالاتر در طبقات بالا و پایه‌­­های پایین‌تر در طبقات پایینی قرار می‌­­گیرند. کارگاه‌ها و آزمایشگاه‌ها با توجه به اینکه دارای وسایل سنگین هستند، در طبقه‌­­ی اول یا زیرزمین مستقر می‌­­شوند. البته در مورد آزمایشگاه‌ها، با توجه به امکان وقوع آتش‌­­سوزی در آنها، می‌­­توان امکان استقرار در طبقات انتهایی را نیز در نظر گرفت.
کتابخانه، از نظر نیاز به سکوت می‌­­تواند در طبقات انتهایی، و از لحاظ لزوم ارتباط با حیاط و فضاهای فراغت در زنگ تفریح، در طبقات نزدیک به همکف قرار گیرد.
نمازخانه بهتر است در طبقات پایین و نزدیک به حیاط طراحی شود. سرویس‌های بهداشتی در حیاط تعبیه می‌­­شوند. تالار اجتماعات و امتحانات در همکف و زیرزمین و در اولویت دوم، در طبقات انتهایی قرار می‌­­گیرند. استفاده از آسانسور در داخل فضای آموزشی به واسطه‌­­ی مشکلات اجرایی و همچنین مسائل امنیتی توصیه نمی‌­­شود.
رنگ در طراحی فضاهای آموزشی
پیشنهاد رنگ بر اساس اثرات روان‌­­شناختی استفاده‌­­کنندگان از فضا تعریف شده است. دستورالعمل زیر بر اساس طرح آقای محسن پاک‌­­نژاد و دکتر غلامرضا حاج‌­­حسینی‌­­نژاد در تابستان 1382 تهیه شده است:

1. دوره‌­­ی ابتدایی، مدارس دخترانه:
رنگ‌های قرمز، صورتی، آبی

2. دوره‌­­ی ابتدایی، مدارس پسرانه:
رنگ‌های قرمز، سبز، آبی، زرد

3. دوره‌­­ی راهنمایی، مدارس دخترانه:
سبز، نارنجی، زرد لیمویی

4. دوره‌­­ی راهنمایی، مدارس پسرانه:
سبز، نارنجی، زرد لیمویی

5. دوره‌­­ی متوسطه، مدارس دخترانه:
سبز، آبی، زرد لیمویی

6. دوره‌­­ی متوسطه، مدارس پسرانه:
سبز، آبی، زرد لیمویی

انتخاب رنگ مناسب در پیشرفت تحصیلی و افزایش بهره‌­­دهی در آموزش و آزمون هوش کاملاً مؤثر است و تأثیر نسبی آن نیز در زمینه‌­­های افزایش سازگاری، افزایش انگیختگی و کاهش اضطراب به اثبات رسیده است.
بهتر است روی دیوار و سقف سرویس‌های بهداشتی، آزمایشگاه‌ها و کارگاه‌ها از رنگ‌های روشن استفاده شود. به طور کلی در مدارس از رنگ‌های گرم و درخشان برای ایجاد محیط پرهیجان و از رنگ‌های سرد و ملایم به منظور ایجاد محیطی آرام استفاده می‌­­کنند، هرچند برای بهره‌­­وری مطلوب، استفاده از رنگهای گرم و آرام مانند کرم و بژ و آبی کمرنگ تا سبز ترجیح دارد.

نور و پنجره‌­­ها در فضاهای آموزشی
نور و روشنایی از عوامل بسیار مهم در طراحی هر نوع فضای معماری است. خصوصاً زمانی که ساختمان با اصول و استانداردهای طراحی اجرا شده باشد. موقعیت، اندازه و نوع پنجره معمولاً تعیین‌­­کننده‌­­ی مقدار روشنایی روز در فضاهای طراحی شده‌­­ی معماری است.
همچنین انتخاب و نوع صحیح پنجره، ارتباطات بصری صحیح با محیط بیرون را برای شخص استفاده کننده فراهم می‌­­آورد. معیار کیفیت اصلی روشنایی، نور طبیعی روز است که از جوانب ساختمان به درون نفوذ کرده و در غیر این صورت از نورهای مصنوعی و کمکی بهره گرفته می‌­­شود.
در فضاهای آموزشی و پرورشی با توجه به تأثیری که بر روحیه‌­­ی استفاده کننده و دانش‌­­آموز دارد، طراحی نور و سیستم روشنایی بیش از پیش بایستی مد‌­­نظر باشد.
مطلوب آن است که در مدارس از نور طبیعی و مصنوعی به طور هم‌­­زمان استفاده شود. در عین حال جهت کلاس‌ها به سمت شمال و جنوب بوده و از ورود اشعه‌­­ی مستقیم خورشید به درون فضاها ممانعت به عمل آید.
موارد زیر از جمله اصولی هستند که بایستی در طراحی این‌­­گونه فضاها مدنظر باشد:
1. محل نصب پنجره نباید طوری باشد که در موقع باز شدن مزاحمت ایجاد کند.
2. پنجره‌­­هایی که در انتهای راهروها و کریدورها و پلکان‌ها نصب می‌­­گردند، بایستی از کف دارای ارتفاع 80 سانتی‌­­متر بوده و در غیر این صورت دارای نرده‌­­ی چوبی و یا فلزی مناسب باشند.
3. حداقل ابعاد بازشوی پنجره بایستی به ترتیب دارای 50 سانتی‌­­متر عرض و 60 سانتی‌­­متر ارتفاع بوده و سطح بازشوی آن از 53/0مترمربع کمتر نباشد.
4. فضای بین پنجره‌­­ها باید حداقل ممکن باشد تا از ایجاد سایه در وسط کلاس جلوگیری شود.
5. قسمت میانی پنجره‌­­ها ثابت و دو قسمت پایین و بالای آن متحرک باشند.
6. در پنجره‌­­های آلومینیومی کشویی لازم است کارآیی نوارهای لاستیکی برای مسدود کردن درزها هنگام بسته بودن پنجره کنترل شود.
7. برای کلاس‌های درس به طور کلی پنجره‌­­هایی به مساحت 30 تا 60 درصد مساحت نما یا حدود 15 تا 30 درصد مساحت کلاس مناسبند.
8. استفاده از بازتابنده‌­­های نور در کلاسها برای جلوگیری از نور خیره کننده ضروری است.
لازم به ذکر است در مورد استفاده از انواع بازشوها و سطح پنجره‌­­ها، با توجه به اقلیم‌های مختلف و شرایط آب و هوایی تمهیدات خاصی رعایت شود. همچنین ذکر این نکته مهم است که تأمین هوای تازه‌­­ی کلاس اصولاً بایستی از طریق یک سیستم تهویه‌­­ی مجزا صورت گیرد و تهویه‌­­ی آن از طریق باز کردن پنجره‌­­ها راه مناسبی نیست.

سخن آخر
یک مدرسه‌­­ی موفق در طراحی و عملکردهای محیطی باید به صورت یک جامعه‌­­ی مشارکتی فعالیت کند، یعنی دانش‌­­آموزان، دانشجویان، مدرسان و سایر افراد فعال در آن محیط، باید همچون اعضای پیکره‌­­ی یک خانواده‌­­ی آموزشی در کنار یکدیگر قرار گیرند.در بسیاری از مدارس امروزی که دارای امکانات کاملی هستند، تالارها، امکانات ورزشی، مراکز سمعی و بصری، کتابخانه، مراکز اینترنت و کامپیوتر، کارگاه‌های آموزش زبان و آزمایشگاه‌ها و فضاهایی از این دست، بر اساس ضوابط و معیارهای طراحی که مورد پذیرش فرهنگ و بوم منطقه باشد، در طراحی لحاظ می‌­­شود، در نتیجه مدرسه و فضاهای آموزشی، به خودی خود، همانند جامعه‌­­ای مستقل عمل کرده و هرچه امکانات و استانداردهای آنها وضعیت مطلوبتری داشته باشد، حس مشارکت و رغبت بیشتری را در استفاده‌­­کنندگان از فضا برمی‌­­انگیزند.

منابع و مآخذ
1. پاک‌­­نژاد، محسن، و حاج‌­­حسینی‌­­نژاد، غلامرضا (مجریان طرح)، بروشور رنگ مناسب فضاهای آموزشی در دوره‌­­های مختلف، تابستان 1382.
2. چکیده‌­­ای از تحقیق انتخاب رنگ مناسب فضای آموزشی، ج 2 (تهران: دفتر فنی و تحقیقات، 1374-1378).
3. نشریه‌­­ی 222 سازمان مدیریت و برنامه‌­­ریزی کشور.
4. استاندارد شماره‌­­ی 5024 مؤسسه‌­­ی ملی تحقیقات صنعتی ایران.
5. اطلاعات معماری نویفرت، ترجمه‌­­ی حسن مظفری ترشیزی، ویرایش سوم (تهران: انتشارات آزاده).
6. کامل‌­­نیا، حامد، دستور زبان طراحی محیط‌های یادگیری (تهران: انتشارات سبحان نور).
7. www.designshare.com