تحلیل و بررسی ساختمان کتابخانه مرکزی شهرداری اصفهان
مرضیه طبائیان، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان و پژوهشگر دوره دکتری معماری دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران
حسن طرفه، دانشجوی رشته معماری دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان (مرکز هرند)

مقدمه:
در سال‌های آغازین هزاره سوم میلادی، جهان در آستانه یك تحول و خیزش عظیم و فراگیر علمی، فرهنگی و ارتباطی قرار گرفته است. از خصیصه‌­­های ذاتی و ویژگی‌های برجسته این دوران، تعامل و تبادل پیوسته و سریع فرهنگی و علمی ملل جهان با یكدیگر از طریق فناوری‌های نوین و پیشرفته است. در این عصر، توسعه یافتگی ملت‌ها را با معیارهای مشخصی مورد سنجش و ارزیابی قرار می‌­­دهند. که عبارتند از ظرفیت‌ها و قابلیت‌های علمی، فرهنگی و تحقیقاتی.
اكنون یك لحظه گسست از دنیای پیچیده ارتباطات به بهای بازماندن انسان از كاروان علم و دانش تمام می‌­­شود. با توجه به اینكه فناوری اطلاعات تغییرات شگرفی را در فرآیند اطلاع‌­­رسانی و تولید اطلاعات پدیدآورده است، لذا امروزه برنامه‌­­ریزی‌ها، نوآوری‌ها، اكتشافات و تحقیقات براساس استفاده درست، سریع و به موقع از اطلاعات می‌­­باشد. به همین منظور طراحی و ایجاد كتابخانه‌­­های بزرگ و مراكز اطلاع‌­­رسانی موجبات استفاده بهینه از فناوری‌های اطلاعات را فراهم كرده و گامی بزرگ در جهت بهره وری بیشتر در محیط‌های فرهنگی و تحقیقاتی برداشته و تصمیم گیری مبتنی بر اطلاعات را امكان پذیرتر كرده است.
لذا در راستای رسیدن به این اهداف، ضرورت وجود یك كتابخانه بزرگ و مركز اطلاع‌­­رسانی جهت رفع نیازهای اطلاعاتی مردم شهر اصفهان بیش از پیش مشهود بود.

تاریخچه:
برگی دیگر از تاریخ سبز این مرز و بوم ورق خورد و پس از سالیان سال، دوباره شهر تاریخی اصفهان به عنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام معرفی گشت. فرصتی که نگاهی دوباره بر فرهنگ دیرینه این شهر زیبا بیافکنیم و ماورای جاذبه‌­­های توریستی، تأملی در ریشه‌­­های اصیل فرهنگی آن نمائیم. شهرداری اصفهان که پایه‌­­گذار ایجاد کتابخانه‌­­های وابسته به شهرداری در ایران بوده اکنون در ساختمان کتابخانه مرکزی پذیرای جمعی مشتاق از جوانان علم جو و حقیقت یاب است که به دنبال دانش قدیم و جدید با کتاب و رایانه انس گرفته‌­­اند. حرکت و پویایی در درون این ساختمان مجلل که ظاهری ساکت و آرام دارد موج می زند. کارکنان دلسوز نیز در تلاشند این مجموعهء غنی را اطلاع رسانی کرده و محققان را در تلاش تحقیقی رهنمون باشند.
كتابخانه مركزی و مركز اطلاع رسانی شهرداری اصفهان، با زیربنایی بالغ بر000/12متر مربع در خیابان باغ گلدسته روبروی باغ و کاخ هشت بهشت واقع شده است. مركز با طی فراز و نشیب‌­­های فراوان در 29 بهمن ماه سال 1381 افتتاح گردید و عملاً شروع به كار كرد.
این ساختمان در پنج طبقه بعنوان اولین مركز چند رسانه‌­­ای شهر تاریخی اصفهان احداث گردیده است. اصول معماری آن متناسب با شرایط اقلیمی این شهر بوده و از شفافیت فضای خارجی در داخل و تركیب معماری اصیل اصفهان و معماری روز جهان برخوردار است. نمای خارجی آن مكعب شكل با پوسته‌­­ای آجری می باشدكه در نوع خود بی‌­­نظیر است.
این کتابخانه در مقایسه با همه کتابخانه‌­­های عمومی وزارت ارشاد و سازمان فرهنگی هنری شهرداری سراسر ایران و به عنوان بزرگترین کتابخانه عمومی در حال فعالیت است.

موقعیت قرارگیری ساختمان:
ساختمان کتابخانه مرکزی اصفهان در نزدیکی مجموعه تاریخی میدان نقش جهان (خیابان باغ گلدسته) و در مقابل باغ هشت بهشت بنا شده است. در این محدوده عناصر شاخص معماری عصر صفوی دیده می‌­­شود که شامل کاخ و باغ هشت بهشت، کاخ چهلستون، باغهای صفوی و … می‌­­باشند. احداث این ساختمان پنج طبقه در سال 1377شروع و در نهایت در بهمن ماه سال 1381 به بهره‌­­برداری رسید.‌­­

خدمات موجود در کتابخانه:
الف) خدمات کتابخانه‌­­ای شامل بخش‌­­های:
سالن کتب مرجع (خواهران و برادران)، مخزن کتاب، امانت کتاب، نشریات، مخزن کتب نفیس، پیک دانایی، امانت بین کتابخانه‌­­ای.
ب) خدمات رایانه‌­­ای شامل بخش‌­­های:
سایت‌­­های اینترنت (خواهران و برادران)، دیداری و شنیداری
(امانت CD)، سرور.
ج) خدمات جنبی شامل بخش‌­­های:
اطلاعات و ثبت‌­­نام، نمایشگاه آثار هنری (گالری 1 و 2 و3)، سالن اجتماعات و آمفی تئاتر.

فضاهای موجود در طراحی کتابخانه بر اساس تفکیک طبقات:
1. طبقه همکف:
سالن آمفی تئاتر – گالری – ورودی اصلی – سالن اینترنت – سالن مطالعه – قسمت اداری- بالکن
2. طبقه اول:
بالکن سالن آمفی تئاتر – اتاق بازرسی – اتاق خصوصی- گالری- سالن مطالعه – سالن اینترنت – قسمت اداری – بالکن – حیاط مرکزی – اتاق‌های ترجمه
3. پشت بام:
رستوران- پیشخوان- اتاق هواساز
4. زیر زمین اول:
سالن سمعی بصری – نمایشگاه – بالکن – گالری – سرور مرکزی – آبنما – سایت اینترنت – اتاق‌های پیشرفته پخش فیلم
5. زیرزمین دوم:
موتورخانه – اتاق متصدی میکرو فیلم – اتاق نگهبانی – نمایشگاه – غرفه نمایشگاه – اتاق صحافی کتاب – پارکینگ
6. پارکینگ:
منبع کتاب – منبع کتاب‌­­های گران‌بها – اتاق قرنطینه کتاب – اپراتور قرنطینه – موتورخانه – اتاق برق – اتاق میکروسکپ – قسمت اداری – پارکینگ

بررسی فضاهای داخلی کتابخانه:
مراجعان در ابتدای ورود به ساختمان از طریق دسترسی‌­­های تعبیه شده از خیابان که از رمپ و پله‌­­هایی از جنس سنگ تیشه‌­­ای می‌­­باشند، در طبقه چهارم حضور خواهند یافت.
پلکانی که تقریباً در وسط ساختمان جای گرفته و دور آسانسور مرکزی حلقه زده است، طبقات پنجگانه مجموعه را به یکدیگر متصل می‌­­کند که کاربری‌های مختلفی از قبیل سالن اجتماعات، نمایشگاه، فضاهای تحقیقاتی، فضای مطالعه، مخازن، فضاهای مربوط به استفاده از تجهیزات صوتی/تصویری، فروشگاه،کارگاه علوم و فنون، غرفه‌­­های نمایشگاهی و… در هر یک از آنها استقرار یافته‌­­اند.

ایده طراحی ساختمان:
می‌­­توان ایده کلی طرح معماری آن را در توده‌­­ای شفاف از فضاهای داخلی تعریف کرد که در پوششی مشبک شکل قرار گرفته‌­­اند. این پوشش مشبک شکل، ترکیب در هم تنیده ساختمان را از فضای خارج جدا می‌­­کند و در ضمن شکل و شمایلی هندسی به فرم مکعب وساده آن می‌­­بخشد، که تأکیدی بر تمایز «معماری معاصر»در برابر« معماری سنتی» ایرانی است.
صفحات جلو و عقب نشسته با گشودگی‌های متنوع، فضاهای پر و خالی متناوبی را به چشم می‌­­کشند که نماهای ساختمان را از سادگی و یکپارچگی محض عاری نموده و بین تصاویر مختلفی که از زوایای دید گوناگون پدید می‌­­آیند ، تعادل بر قرار می‌­­کنند. هر چند این گشودگی‌ها و فضاهای باز و بسته پیرامون، نور و روشنایی مناسبی را در طبقات فوقانی به وجود آورد‌ه‎‌اند، ولی به نظر می‌­­رسد برای تأمین نور طبقات زیرین نیاز به تمهیدات بیشتری بوده است. البته نباید آب نمای مرکزی بدون سقف آن که نور طبیعی فوق العاده‌­­ای به داخل فضا هدایت می‌­­کند را نادیده گرفت.
اسکلت اصلی این بنا در 5 طبقه طراحی شده است که سه طبقه آن در زیر زمین قرار دارد تا ساختمان بیش از حد مرتفع نشود و از خط آسمان منطقه تاریخی صفوی بیرون نزند.
به عبارت دیگر: معمار در عین تأکید بر تمایز «معماری معاصر» و «معماری شکوهمند تاریخی» از تقابل و تفرعن در برابر آن پرهیز کرده و به این ترتیب «تمایز» را با احترام «تلفیق» کرده است.
تغییرات اساسی در ساختمانی که اسکلت اصلی آن ساخته شده بود و توقف و تغییر کامل طرح قبلی، به این منظور بود که ضمن ایجاد یک معماری متشخص امروزی و مناسب برای کتابخانه مرکزی، به خصوصیات و ارزش‌‎های موجود در فضای تاریخی پیرامون نیز توجه و تأکید شود. توجه به فضای شهری، جاییکه باغ‌های تاریخی و کاخ هشت بهشت قرار دارد، رعایت قواعد طراحی شهری در شهری چون اصفهان توجه به ارزش‌های مصالح ساختمانی و رنگ و جزئیات ساختمان انطباق فضا با عملکرد، یادآوری دوران معاصر و دست آوردهای آن و… عواملی است که در طرح و نمای این بنا رعایت شده و به تعادل و ترکیبی مطلوب رسیده است. ایده ساخت فضای مرکزی این ساختمان و فضای باز پیرامون آن از خصوصیات مثبت این طرح محسوب می‌­­شود.
مصالح و جزئیات اجرائی طرح:
مصالح بکار رفته در فضاهای داخلی گچ و خاک و سنگ بوده ودر نما نیز از آجر و سنگ گرانیت رنگی (قرمز و نارنجی) استفاده شده است.
همچنین برای پوشش کف و پله‌­­های منتهی به سرسرای ورودی، سنگ گرانیت مشکی به کار برده شده است. بطورکلی ترکیب احجام به کار رفته (مکعب و مکعب مستطیل) در ساختمان و نوع مصالح تشکیل دهنده آن نظیر آجر سنگ گرانیت (در رنگ‌های متنوع)، سنگ تیشه‌­­ای، شیشه و فلز (برای دست‌­­اندازها) چهره ای امروزی به ساختمان بخشیده است.

منابع و مأخذ:
(www.mirath.net (2/3/2008
www.cle.ir
مانی، مریم: 1384، کتابخانه مرکزی شهرداری، مجله دانش‌­­نما شماره 125-124 / ویژه‌­­نامه معماری معاصر اصفهان، سال 14، دوره سوم، ص 103.

عکس‌ها: حسن طرفه