تحلیل و بررسی ساختمان موزه­‌ی آبگینه و سفالینه‌ی تهران
مرضیه طبائیان و حسن طرفه*
عکس‌­ها: ارسیا سرو­ش­فر­

 مقدمــه
موزه‌­­ی آبگینه و سفالینه‌­­ی تهران یکی از زیباترین و نفیس ‎ترین موزه‎‌های ایران است. عمارت اصلی موزه و ساختمان‌­­‌­­های جنبی آن از بناهای ارزشمند اواخر قرن 13 هجری است و بسیاری از ویژگی‌­­های بناهای دوره‌­­‌­­ی قاجاریه را داراست. ساختمان مذکور حدوداً 85 سال پیش برای یکی از صاحب‌­­منصبان دوره‌­­‌­­ی قاجار به نام احمد قوام (ملقّب به قوام ‌­­السلطنه) ساخته شد و تا سال 1332 مورد استفاده‌­­ی وی قرار داشت. پس از وی، ساختمان به مدت 7 سال به سفارت مصر واگذار شد. برای مدتی نیز بانک بازرگانی آن را به تصرف خود در آورد و نهایتاً در سال 1355 شمسی، ساختمان به دفتر فرح دیبا فروخته و پس از تعمیرات اساسی و مهم تصمیم به ایجاد موزه‌­­ای در آن گرفته شد. تغییر و تبدیل ساختمان با تجهیزات موزه‎‌ای به وسیله‌­­‌­­ی سه گروه از مهندسین ایرانی، اتریشی و آلمانی زیر نظر هانس هولاین (Hans Hollein)، مهندس معمار اتریشی، صورت پذیرفت.

موقعیت بنا
این مجموعه که در خیابان جمهوری، خیابان سی تیر، واقع شده در گذشته به واسطه‌­­ی نام کوچه‌­­ی جنب آن به «باغ نوبهار» معروف بوده است. کل مجموعه شامل چهار ساختمان است که دو ساختمان اول و دو ساختمان بعداً به آن افزوده شده است. از معمار هنرمند این بنا نه در شواهد و نه در تزئینات بنا هیچ نامی برده نشده است. ورودی ساختمان از سمت شرق است و به خیابان سی تیر راه دارد. در قسمت شمالی و شرقی محوطه‌­­ی بنا، کوچه‌­­ی کم ‌­­عرضی قرار گرفته است.

فضاهای مختلف ساختمان
ساختمان موزه با زیر بنای 1040 مترمربع، در باغی به وسعت 7200 مترمربع قرار دارد. طرح بنا، هشت ‌­­گوش بوده و ستون‌­­‌­­های کاذبی در قسمت ورودی آن ساخته شده‌­­اند. بنا دارای دو طبقه و یک زیرزمین است. طبقه‌­­ی همکف از طریق یک پلکان چوبی دوطرفه به سبک معماری روسی، با طبقه‌­­ی بالا ارتباط پیدا می‌­­کند. سرسرای موزه که تا پیش از استقرار سفارت مصر در این محل به شکل گنبد ساخته شده بود، توسط مصری‌­­‌­­ها به صورت مسطح درآمد.
زیرزمین بنا که امروزه محل کتابخانه‌­­ی موزه است، بیشتر حال و هوای معماری سنتی ایران را دارد. این کتابخانه شامل 2000 جلد کتاب به زبان انگلیسی و 1100 جلد کتاب به زبان فارسی در زمینه‌­­ی سینما، تئاتر، معماری، نقاشی، موسیقی، عکاسی، تاریخ هنر و باستانشناسی بوده که مورد استفاده‌­­ی عموم قرار دارد. کاربرد گسترده‌­­ی در و پنجره‎‌ها با آرایش‌­­های گوناگون در معماری سنتی ایران، معمار بنا را بر آن داشته که به جای استفاده از ایوان از پنجره‎های دوگانه استفاده کند. (در فرهنگ معماری این پنجره‌‎ها به پنجره‎‌های ایرانی یا ونیزی مشهورند)، به این ترتیب که در پشت پنجره‎‌های شیشه‌‎ای، درهایی چوبی تعبیه شده که تنظیم نور و حرارت داخلی ساختمان را امکان‎‎پذیر می‎سازد. سبک کلی معماری این بنا مانند بسیاری از ساختمان‌­­های دوره‌­­‌­­ی قاجار، تلفیقی از معماری سنتی ایران و معماری سده‌­­ی نوزدهم اروپاست.

 تزئینات ساختمان موزه
نوع تزئین در نمای بیرونی به صورت آجرکاری و در نمای داخلی به شکل، گچبری، آینه‌‌­­‌­­کاری و منبت‌‌­­‌­­کاری است. در نمای بیرونی ساختمان، حدود 60 نوع آجر در طرح‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­های مختلف با نقوش هندسی و گل و بوته‌‌­­‌­­ی به ‌‌­­‌­­کاررفته که یادآور هنر ظریف آجرکاری دوران سلجوقی است. گچبری‎ های نمای داخلی شامل سه دوره است:

الف: گچبری‎‌هایی که در زمان قوام‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­السلطنه در سراسرها و قسمت‌‌­­‌­­هایی از تالار انجام شده است.
ب: گچبری‎ هایی که توسط مصری‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­ها و زمانی که ساختمان در اختیار سفارت مصر بود، به سبک غربی انجام شده و نمونه‌‎های آن را می‎ توان در تالارهای مینا، بلور و زیرزمین موزه مشاهده کرد.
ج: گچبری‌‌­­‌­­هایی که در سال 1362 شمسی به شکل خط و نقاشی در سرسرای بالای موزه ایجاد شده است.
در سرسرای بالای موزه، در حاشیه‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­ی گچبری‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­ها آینه‌‌­­‌­­کاری به شکل ترنج و نقوش هندسی دیده می‎ شود. همه‌‌­­‌­­ی درها، سردرها و کناره‎ های پلکان موزه منبت‌‌­­‌­­کاری شده‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­اند و بیشتر طرح‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­های تزئینی آن دارای گل و برگ است. بدین وسیله عناصر تزئینی معماری، از آینه‌‌­­‌­­کاری و گچبری گرفته تا منبّت و آجرکاری همگی سعی در ایجاد فضای متنوع و چشمگیر دارند. لازم به ذکر است مصالح به‌‌­­‌­­کاررفته در بنا از آجر و ملات گل، گچ و آهک است.
در جوار ساختمان موزه، عمارت دیگری‌‌­­‌­­ست که از نظر قدمت همزمان با ساختمان موزه بنا گردیده است. این ساختمان در دو طبقه با آجرکاری‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­ها و پنجره ‎های مشبّک زیبایی ساخته شده و تقریباً قرینه‌‌­­‌­­ی موزه است، این بنا به نام «فرهنگسرای نوبهار» موسوم و محل اقامت خانواده‌‌­­‌­­ی قوام بوده است و در حال حاضر موقّتاً در اختیار بنیاد سینمایی فارابی قرار دارد.

مرمّت و احیاء بنا
در زمان بازسازی و مرمت ساختمان‌‌­­‌­­های فوق‌‎الذّکر به منظور تکمیل مجموعه، در طرفین بنای اصلی، ساختمان‌‌­­‌­­های جانبی زیبایی هماهنگ با ساختمان موزه و فرهنگسرا جهت امور اداری و نمایشی ساخته شدند. در معماری ساختمان‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­های افزوده، حریم بناها و حتا ارتفاع مناسب (به نسبت ساختمان موزه و فرهنگسرا) رعایت شده است و هدف حفظ سبْکِ اصلی بنا بوده است.
طرحی که برای احیاء و بازسازی این ساختمان‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­ها ارائه شد، شامل یک مجموعه‌‌­­‌­­ی کامل فرهنگی ‌‌­­‌­­هنری بود. بر اساس طرح، مجموعه دارای بخش‌‌­­‌­­هایی چون موزه، کتابخانه، سینما، سالن نمایش تئاتر عروسکی، کارگاه سفال، محوطه‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­ی نمایشی در فضای باز، کلاس‌‌­­‌­­های آموزشی، رستوران، پارکینگ و کارگاه سفال و کارگاه مرمت است. در گذشته بخش‌‌­­‌­­های یادشده همگی سبب ایجاد تسهیلاتی در مجموعه می‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­شدند مجموعه‌‌­­‌­­ی فرهنگی موزه‌‌­­‌­­ی آبگینه و فرهنگسرای نوبهار در 22 بهمن ماه سال 1359 شمسی افتتاح شد و تا مدتی نیز به فعالیت‌‌­­‌­­هایی که برای آن در نظر گرفته شده بود ادامه داد.

• بررسی فضاهای داخلی موزه
تالار سمعی و بصری:
در این تالار با چگونگی حفاری یک محل برای مطالعات باستانشناسی آشنا می‌‌­­‌­­شویم. به طور کلی در حفاری‌‌­­‌­­های باستانشناسی دیده شده است که آثار به صورت لایه لایه بر روی هم قرار گرفته‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­اند؛ به این صورت که آثار تمدن‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­های متوالی گاهی در یک مکان یا با فاصله‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­ای نزدیک به هم مشاهده می‌‌­­‌­­شوند. بر روی دیوار تالار، جدول گاه‌‌­­‌­­شماری نصب شده که نشان می ‌‌­­‌­­دهد سرزمین ایران چقدر قدمت دارد و مقایسه‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­ای نیز میان آن با سایر تمدن‌‌­­‌­­های باستان صورت گرفته است. نقشه‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­ای نیز وجود دارد که مکان‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­های باستانی ایران بر روی آن مشخص شده‌‌­­‌­­اند و محل استقرار اقوام و تمدن‌‌­­‌­­های ایرانی بر روی تپه‌‌­­‌­­ها، محل‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­ها و میزان پراکندگی آنان نشان داده شده است.

تالار مینا:
در این تالار اشیاء شیشه‌‌­­‌­­ای و سفالین متعلق به هزاره‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­های اول و دوم پیش از میلاد (شامل لوله‌‌­­‌­­های شیشه‌‌­­‌­­ای زیگورات چغازنبیل، مهره‌‌­­‌­­های تزئینی، عطردان‌‌­­‌­­های شیشه‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­ای و سفال‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­های اولیه‌‌­­‌­­ی بدون لعاب و بدون نقش، و سفال‌‌­­‌­­های نقش دار با تزئینات هندسی، حیوانی و گیاهی) به نمایش درآمده که هر بیننده‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­ای را مسحور خود می‌‌­­‌­­سازد.

تالار بلور:
در این تالار آثار شیشه‌‌­­‌­­ای مربوط به هزاره‌‌­­‌­­ی اول پیش از میلاد تا اوایل اسلام با تزیینات قالبی، مهر زده یا استامپی، نقش‌‌­­‌­­های تراش و فشرده در قالب و دمیده شده در قالب‌‌­­‌­­های نقش‌‌­­‌­­دار عرضه شده است. ظروف کوچک شیشه‌‌­­‌­­ای که کاربرد پزشکی یا آیینی داشته‌‌­­‌­­اند نیز در این مجموعه دیده می‌‌­­‌­­شوند.

تالار صدف:
در تالار صدف سفال‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­های سده‌‌­­‌­­های سوم تا هفتم هجری قمری عرضه شده است. در اینجا با نمونه‌‌­­‌­­های سفال در اوایل اسلام و کاربرد خطوط کوفی تزئینی، همچنین یادگارهایی از قوم‌‌­­‌­­مندایی (مغتسله) روبه‌‌­­‌­­رو می‌‌­­‌­­شویم که نمونه‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­هایی از ظروف شیشه‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­ای زیبا، تحول عظیم صنعت شیشه در ایران را نشان می‌‌­­‌­­دهد. در این دوران روش جدیدی برای تراش شیشه ابداع گردید که عبارت بود از تراش عمیق زمینه‌‌­­‌­­ی ظرف و به ‌‌­­‌­­جاگذاشتن نقش‌‌­­‌­­های اصلی که به صورت نقش برجسته بر سطح اشیاء ایجاد می‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­شد. همچنین نمونه‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­های زیبایی از نقاشی بر روی شیشه که به نام «مینایی» معروف است و تعدادی از اشیاء شیشه‌‌­­‌­­ای ساخت سوریه نیز که در سده‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­ی ششم هجری قمری ساخته شده به نمایش در‌‌­­‌­­آمده است.

تالار زرین:
در اینجا نمونه سفال‌‌­­‌­­های سده‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­های چهارم تا هفتم هجری قمری شامل ظروف زرین‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­فام و مینایی دیده می‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­شود که بسیاری از این ظروف با نقش‌‌­­‌­­های زیبا و صحنه‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­هایی از داستان‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­های حماسی و با خطوط زیبایی محتوی اشعار، ضرب‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­المثل‌‌­­‌­­ها و ادعیه است تزئین شده‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­اند.

تالار لاجورد (1):
در سده‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­ی ششم هجری قمری در فرم و تزئینات ظروف سفالی لعاب فیروزه‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­ای تغییراتی داده شده که بیشتر در گرگان ساخته می‌‌­­‌­­شد. این ظروف شامل ظروف دوپوست، نقش‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­های برجسته، نقاشی روی لعاب، نقاشی‌‌­­‌­­های قلم مشکی، مجسمه‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­های حیوانات و اشیاء تزئینی است.

تالار لاجورد (2):
در این تالار جز در یک مورد، آثار شیشه‌‌­­‌­­ای متعلق به سده‌‌­­‌­­های یازدهم تا سیزدهم هجری قمری (دوران صفویه و قاجار) است. ظروف ساده‌‌­­‌­­ترند و نقش کمتری دارند و قطعاتی از کاشی لعاب‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­دار با نقوش شاهنامه نیز به چشم می‌‌­­‌­­خورد.

سرسراها:
در سرسرای طبقه‌‌­­‌­­ی اول سفالینه‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­های پیش از تاریخ و معاصر از جمله خمره‌‌­­‌­­ی سفالین با نقش حماسه‌‌­­‌­­ی گیل‌‌­­‌­­گمش1 به نمایش گذاشته شده است. از طریق پلکان چوبی که به شکل نعل اسب ساخته شده به سرسرای طبقه‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­ی دوم وارد می‌‌­­‌­­شویم. در این بخش نیز اشیاء آبگینه و سفالینه‌‌­­‌­­ی دوران اسلامی جلب نظر می‌‌­­‌­­کنند. این اشیاء شامل ظروف مختلف شیشه‌‌­­‌­­ای متعلق به سده‌‌­­‌­­های چهارم تا ششم هجری هستند.
سفالینه‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­های موجود در این بخش نمایشگر تکنیک‌‌­­‌­­‌‌­­‌­­های مختلف تزئینی هستند از جمله نقّاشی زیر لعاب، پوشش لعاب گلی با نقاشی رنگارنگ، لعاب فیروزه‌‌­­‌­­ای، سایه‌‌­­‌­­کاری (سیلوئت) و مشبک یا سوزنی. همچنین به منظور معرفی سفالگری و آبگینه‌‌­­‌­­ی معاصر در دو ویترین به معرفی آثار هنرمندان معاصر کشورمان پرداخته شده است.

*) مرضیه طبائیان، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی
واحد خوراسگان
حسن طرفه، دانشجوی رشته معماری دانشگاه آزاد اسلامی
واحد خوراسگان (مرکز هرند)