آیین بودایی و تأثیر آن بر معماری کشور چین

هانیه اخوت: کارشناس ارشد معماری منظر ، دانشگاه تربیت مدرس
معصومه ملایی: کارشناس ارشد معماری ، دانشگاه تربیت مدرس
محمدرضا پورجعفر: دانشیار گروه شهرسازی ، دانشگاه تربیت مدرس

مقــدمه‌­­
بررسی میزان پراکندگی معابد بودایی در کشورهای آسیایی نشان می‌­­دهد که كشورهای چین و تبت از لحاظ تعداد معابد بودایی در رتبه‌­­ی بالاتری نسبت به سایر كشورهای آسیا قرار دارند .معبد لاماها در پكن از بزرگترین معابد تبتیان بودایی است و سالانه بسیاری از بوداییان برای انجام مراسم و ادای احترام به پیكر بودا و مناجات در این مكان حضور می‌­­یابند. معبد بهشت در پكن نیز از دیگر معابد بودایی است كه با معماری خاص خود یادآور نماد ماندالاست و انواع مختلف تزیینات بودایی در آن به چشم می‌­­خورد؛ در نهایت شهر ممنوعه در پكن كه به عنوان قصر و موزه شناخته می‌­­شود، یادآور سنت كلاسیك پادشاهان بودایی کشور چین در دوران امپراتوری است. این مقاله به معرفی این سه مجموعه و ویژگی‌های مشترک آنها با تكیه برشناخت فرقه‌­­های مذهب بودایی و تأثیر آنها درمعماری بنا می‌­­پردازد.

بررسی دو شاخه‌­­ی اصلی و عمده‌­­ی بودایی
آیین بودایی به دو فرقه‌­­ی مهم تقسیم می‌­­شود:
1. فرقه‌­­ی هینایانا (گردونه‌­­ی کوچک یا اصغر) که در کشورهای جنوبی آسیا رواج دارد؛ 2. فرقه‌­­ی ماهایانا (گردونه‌­­ی بزرگ) که درکشورهای شرق آسیا رواج دارد.
بدون شک این اصطلاح‌ها را ماهایانی‌­­ها باب کرده‌­­اند، با این اعتقاد که مکاتب آنها گردونه یا وسیله‌­­ی کاملاً بزرگتری برای نقل و انتقال افراد بشر از میان دریای غم و اندوه است. ولی پس از مدتی پیروان مکتب هینایانا عدم رضایت خود را نسبت به واژه‌­­ی هینایانا نشان دادند و واژه‌­­ی تراوادا، به معنی راه یا نظریه‌­­ی قدما و بزرگترها را برای خود برگزیدند. تفاوت‌های شاخص این دو فرقه‌­­ی بودایی به این شکل است که در فرقه‌­­ی تراوادا هنگامی که راجع به بودا صحبت می‌­­شود منظور همان گواتما (بنیان‌­­گذار دین بودایی) است، ولی در فرقه‌­­ی ماهایانا که تعداد بسیار زیادی بودا وجود دارد، دارای آداب و رسوم فعالتر و پرزرق‌­­ و برقتر هستند و نقش مردم عادی در این فرقه برجسته‌­­تر است.

ورود دین بودایی به کشور چین
چین اولین کشوری است که تعالیم ماهایانی در آن عمیقاً ریشه دوانده است. آیین بودایی در قرن دوم میلادی از طریق جاده‌­­ی ابریشم که راهی بازرگانی بود، از هند به چین رسید. در چین راهبه‌ای بودایی با آب و هوایی سردتر و فرهنگی متفاوت از هند مواجه شدند. چین در آن زمان دارای فرهنگ غنی حکومت خانواده‌­­ی سلطنتی هان بود. بنابراین اولین بوداییانی که از هند به چین رفتند، با تمدن پخته و کامل مواجه شدند، که چندان پذیرای یک دین جدید نبود. عملکرد بوداییان در چین تا قرن ششم میلادی چندان ریشه نگرفت. امپراتوران چین چه دین بودایی و چه هر حرکت دینی سازمان‌­­یافته را نوعی تهدید سیاسی احساس می‌­­کردند. با وجود این بوداییان خیلی خوب می‌­­دانستند چه وقت باید دست پایین را بگیرند و چه وقت راه خود را به حلقه‌­­ی درباریان و شخص امپراتور باز کنند.
به لحاظ انعطافی که فرقه‌­­ی ماهایانا از لحاظ اصول نظری، ساختار و دستورهای خویش در مورد زندگی روزمره‌­­ی مردم داشت، برای یک کار تبلیغی دینی در میان فرهنگ چین مناسب‌تر به نظر می‌­­رسید. بنابراین به تدریج مخالفت‌های اولیه چینیان تا حدودی پاسخ داده و ملایم‌تر شد. شکل‌های هنری چینی با اشکال هنری هندی و آسیای مرکزی در هم آمیخت و دین بودایی به عنوان بخش عظیمی از فرهنگ چین جای خود را باز کرد.

تنزل و افول دین بودایی در چین
ثروت عظیم صومعه‌­­های بودایی موجب بروز حسادت و عدم رضایت حکام جدید و مردم چین شده بود. مبنای فلسفی حکومت و اداره‌­­ی امور کشور در چین، عقاید کنفوسیوس بود. بنابراین پیروان کنفوسیوسی تفکرات دینی بودایی و تائویی را برای نظام امپراتوری چین خطرناک می‌­­دیدند. در اوایل قرن نهم میلادی دین بودایی از آن جهت که یک دین خارجی محسوب می‌­­شد، مورد حمله‌­­ی شدید واقع شد. برای مثال هزاران تمثال و مجسمه‌­­ی بودا ذوب و در امر ضرب سکه استفاده شد. 5000 صومعه و 40000 معبد و بتکده تخریب شد و 250000 راهب بودایی مجبور به خارج شدن از لباس روحانی شدند. امپراتوری که تعقیب و آزار بوداییان را تصویب و جاری کرده بود، در سال 846 میلادی از دنیا رفت. پس از آن، کمی از فشار وارد بر بوداییان کاسته شد. اما دین بودایی هرگز اعتبار و عظمتی را که در قرون هفتم و هشتم میلادی کسب کرده بود، به دست نیاورد.

دین بودایی در تبت
دین بودایی در تبت به نام‌های مختلفی شامل واجرایانا، گردونه‌­­ی جواهرین (غیر قابل شکست)، لاماگرایی خوانده می‌­­شود.
مذهب لاماها نامی است که راهبان بودایی در تبت دارند. دین بودایی را در تبت زیر گروه ماهایانا طبقه‌­­بندی می‌­­کنند. ولی به دلیل وجود اختلافات بسیار میان لاماگرایی و فرقه‌­­های ماهایانا و تراوادا، دین بودایی در تبت را می‌­­توان به عنوان گردونه‌­­ی سوم از فرقه‌­­های بودایی قلمداد کرد.

ورود دین بودایی به تبت
در اواسط قرن هفتم میلادی، زمانی که آیین بونیسم (پرستش محلی جنبه‌­­های مختلف طبیعت) از لحاظ قدرت رو به افول بود و امکان پذیرش یک دین جدید وجود داشت، دین بودایی وارد تبت شد.
پس از ازدواج فرمانروای تبت با یک شاهزاده‌­­ی نپالی و یکی از بانوان دربار چین که هر دو به طور اتفاقی بودایی بودند، شاه به شناخت دین بودایی علاقه‌­­مند شد و گروهی را برای شناخت بودا به هندوستان اعزام کرد. ولی گروه اعزامی بر اثر گرمای شدید هند تلف شدند. از گروه اعزامی دوم فقط یک نفر گرما را تاب آورد و به مقصد رسید. او با متون مقدس بودایی آشنا شد و سپس به شخص شاه مراجعه کرد و او را با تعالیم بودایی آشنا ساخت. پس از مدتی مذهب بودایی توسط شخص شاه در تبت رسمی شد و پیروان بسیاری پیدا کرد. بدین ترتیب ساخت معابد بسیاری به صورت التقاطی از سبک چینی، تبتی، مغولی صورت می‌­­گرفت.

معرفی مهمترین معابد بودایی در پکن
با توجه به وسعت و جمعیت زیاد کشور چین، بسیاری از معابد بودایی از فرقه‌­­های مختلف به‌­­خصوص از فرقه‌­­ی لاماها در پایتخت این کشور یعنی پکن پراکنده است و سالانه بوداییان از سراسر دنیا به این معابد آمده و به زیارت می‌­­پردازند. معابد یونگ هه گونگ یا معبد لاماها، معبد بهشت و مجموعه‌­­ی قصر سلطنتی شهر ممنوعه از مهمترین مجموعه‌­­های تاریخی- آیینی این شهر محسوب می‌­­شوند.

معبد لاماها در پکن
(Lama Temple, Yong He Gong)
این معبد که به معبد آرامش و سکوت معروف است، از مهمترین معابد تبتیان بودایی محسوب می‌­­شود. این معبد اکنون مدرسه‌­­ی زردپوستان بودایی است و سبک هنری و معماری آن تلفیقی از معماری چینی و سبک تبتی است. به طور کلی ساختمان‌های معابد دین لاما با ابهت و بزرگی کاخ بودا و ارتفاع زیاد سالن قرائت کتب مقدس، از دیگر معابد متمایز است.
ساخت معبد در سال 1694 میلادی در زمان سلسله‌­­ی چینگ صورت گرفت. این بنا در ابتدا و محل سکونت و کار راهبان بودایی بود و سپس تبدیل به قصر پادشاهی یونگ ذنگ شد. در سال 1722 میلادی، نیمی از بنا تبدیل به معبد لامایی شد و نیمی دیگر هنوز قصر سلطنتی پادشاه بود. در سال 1735 میلادی پس از مرگ یونگ ذنگ جسد مومیایی وی را در معبد قرار دادند. جانشین یونگ ذنگ، یعنی کیان لانگ، با جایگزین کردن سنگ زرد (نشان امپراتوری در سلسله‌­­ی چینگ) به جای سنگ فیروزه‌­­ای، به این معبد مقام سلطنتی داد. در سال 1744 این مکان به معبد لامایی تبدیل و محل اسکان تعداد زیادی از بوداییان تبت شد و آن را به عنوان مرکز ملی مدیران و فرمانداران دین لامایی معرفی کردند. بازدید از آن در سال 1981 میلادی برای عموم آزاد شد.
معبد در امتداد شمالی–جنوبی گسترده شده است. طول مجموعه به 480 متر می‌­­رسد. هسته‌­­ی اصلی در انتهای جنوبی قرار گرفته است. در کل، مجموعه پنج تالار اصلی دارد(تصویر 1):
تالار پادشاهان بهشتی، تالار آرامش و سکوت، تالار نگهداری تالار چرخه‌­­ی قانون، تالار ده‌­­هزار خوشبختی . سلسله مراتب ورود به این مجموعه به صورت زیر است :

سردر اظهار سکوت
این سردر، در ابتدای ورودی مجموعه قرار دارد. تزیین آن با نقوش اژدها و گل صورت گرفته است. این سردر از لحاظ ترکیب رنگ و تزئینات، التقاطی از سبک چینی و تبتی است 

دروازه‌­­ی آرامش
در این دروازه سه قوس ممتد در یک امتداد قرار گرفته‌­­اند. مسیر مرکزی فقط متعلق به شخص امپراتور بود. پس از ورود به حیاط و گذر از دروازه، دو برج به نامهای برج ناقوس و برج طبل به صورت قرینه در سمت چپ و راست قرار گرفته‌­­اند. این دروازه درحقیقت به عنوان ورودی اصلی به سمت تالارها مطرح است .

تالار پادشاهان بهشتی
پس از عبور از دو پاگودای چوبی به تالار پادشاهان بهشتی می‌­­رسیم. در واقع این تالار دروازه‌­­ی اصلی ورود به معبد است. در حیاط این تالار یک آتشدان با پایه‌­­ی مرمری و بدنه‌­­ی برنزی قرار گرفته است. این آتشدان در حقیقت مکانی به منظور گرفتن حاجت، برای بوداییان تبت به شمار می‌­­رود. بوداییان در کنار این آتشدان به نماز می‌­­ایستند و با سوزاندن چوبهای رنگی و مشاهده‌­­ی دود آن در هنگام سوختن، به مراقبه می‌­­نشینند. 
تالار سکوت یا تالار ماهاویرا (لقب امین و درستکاری بودای ساکیامونی)
پیش از ورود به این تالار دروازه‌­­ی ورودی کوچکی برای آن تعبیه شده است . پس از عبور از دروازه به تالار سکوت هدایت می‌­­شویم. این تالار، سه مجسمه‌­­ی برنزی از بودا در سه سن مختلف را در خود جای داده است. بودا در سن بیدار شدنش در وسط، بودا پیش از بیدار شدنش در سمت راست و چهره‌­­ی بودای آینده در سمت چپ قرار گرفته است. این تالار محل عبادت بوداییان تبت است که در کنار سه پیکره‌­­ی بودا به تفکر می‌­­نشینند.

تالار نگهداری
این تالار در حقیقت قسمت اصلی زندگی پادشاه یونگ ذنگ بوده و جسد مومیایی‌­­شده‌­­ی وی در این تالار قرار دارد. از این رو تالار نگهداری نامیده می‌­­شود. این تالار از لحاظ قدمت نسبت به سایر بناهای مجموعه قدیمی‌تر است و همواره مورد توجه پادشاهان سلسله‌­­های مختلف قرار داشت. کیان لانگ، جانشین یونگ ذنگ، با جانشین کردن سنگ زرد به جای فیروزه‌­­ای به این معبد مقام پادشاهی داد.

تالار چرخه‌­­ی قانون
کاربری این تالار برای مطالعه و آشنایی با آیین بودا و اجرای تشریفات مذهبی است و همچون مدرسه‌­­ی بودایی‌ها شناخته می‌­­شود. سالانه افراد بسیاری به منظور آشنایی با فرقه‌­­های مختلف آیین بودایی به این مکان می‌­­آیند.

تالار ده‌­­هزار خوشبختی
در این تالار مجسمه‌­­ی بسیار بزرگی از بودا در حدود هجده متر که از چوب صندل سفید یکپارچه کنده‌­­کاری شده، قرار دارد. این تالار هسته‌­­ی اصلی مجموعه به شمار می‌­­آید و از لحاظ وسعت نیز بزرگتر از تالارهای دیگر است. این تالار هم مکانی برای عبادت و مراقبه است و هم جشنها و مراسم تشریفاتی آیین بودا در آن صورت می‌­­گیرد.

معبد بهشت در پکن (Temple Of Heaven)
این معبد در سال 1420 در زمان امپراتور مینگ ساخته شده و یکی از مهمترین معابد بودایی در پکن است. تمامی بناهای تشکیل‌­­دهنده‌­­ی این مجموعه نظیر آنچه در معبد لاما یا شهر ممنوعه دیده می‌­­شود در محور شمالی-جنوبی واقع شده‌­­اند. این معبد از چهار دروازه در چهار جهت اصلی تشکیل می‌­­شود. اجزای اصلی مجموعه عبارتند از: یک محراب بعد از دروازه‌­­ی جنوبی که در سال 1530 به مجموعه الحاق شده است، تالار شکرگزاری برداشت محصول، استوپای سه‌­­طبقه‌­­ای که در منتهی‌­­الیه شمالی واقع شده و دروازه‌­­های فرعی و راهروها. محراب جنوبی که در سال 1530 در زمان امپراتور نهم از سلسله‌­­ی مینگ به مجموعه الحاق شد برای پرستش در زمان انقلاب زمستانی به کار می‌­­رفت. محراب مشتمل بر سه سکو است که جمعاً پنج متر از زمین ارتفاع می‌­­گیرد. سه ردیف پله که این سکوها را به هم وصل می‌­­کند، هرکدام از 9 پله تشکیل شده که نماد امپراتور نهم است. علاوه بر این، چیدمان سنگ‌ها روی سکوها به شکلی است که مضرب‌هایی از 9 را به وجود می‌­­آورد.
اگر در امتداد شمالی-جنوبی حرکت کنیم پس از محراب، دروازه‌­­ی اصلی ورود به مجموعه قرار دارد که فصل مشترک محدثات دو امپراتور از نظر زمانی در آنجا قرار دارد.
تالار شکرگزاری برداشت محصول روی سکوی یک‌­­طبقه‌­­ای واقع است و سقف آن با هفت ستون که نماد هفت روز هفته است نگه داشته می‌­­شود. دیواری به ارتفاع 7/3 متر در پشت این تالار قرار دارد که در پلان به صورت محدب دیده می‌­­شود. این تحدب برای محافظت درون معبد از اصوات مزاحم بیرون معبد است. استوپای سه‌­­طبقه محل اتصال زمین با آسمان و به عنوان نماد بهشت ساخته شده است و در عین حال نشانه‌­­ی شکرگزاری برای برداشت خوب محصولات کشاورزی است، زیرا در زمان سلسله‌­­ی مینگ کشاورزی در چین دگرگون شد و پیشرفت کرد. این استوپا که در ابتدا از چوب ساخته شده بود بر اثر آتش سوزی سال 1889 از بین رفت و پس از بازسازی، به صورت امروزی در آمد .
پلان این استوپای سه‌­­طبقه دقیقاٌ از یک ماندالا به وجود آمده است. ماندالا در واقع اساس فلسفی مشابهی را میان بوداییسم و تاتوئیسم نشان می‌دهد که همان معنای یكپارچگی متقارن میان دو عالم است. در عین حال ماندالا اصول واحدی را در هستی، از ساختار كیهانی گرفته تا كوچكترین جزئیات دنیای بدن انسان، ارائه می‌دهد ؛ ظهور مداوم دایره و چهارگوشه را نمی‌­­توان کم اهمیت دانست و به نظر می‌­­آید نیازی روانی می‌­­خواهد با نمادین کردن این دو شکل، بیانگر نوعی نطفه‌­­های بالندگی نوین باشد، زیرا در گذشته، این دو نمایه انتزاعی ( دایره و چهارگوشه) با یکدیگر وحدت داشتند و بیانگر جهانی واحد از اندیشه و احساس بودند.
دایره نماد روح است (افلاطون، روح را همانند کُره می‌­­انگاشت). چهارگوشه (و اغلب مستطیل) نمادهای ماده‌­­ی زمینی، جسم و واقعیت هستند. سقف این استوپا با چهار ستون که نماد چهار فصل است نگه داشته می‌­­شود. دوازده ردیف پله نماد دوازده ماه تشکیل‌­­دهنده‌­­ی سال هستند. دو دوازده‌­­ضلعی تشکیل‌­­دهنده‌­­ی اجزای سقف، نمادی از 24 ساعت شبانه‌­­روز است. دروازه‌­­ی شرقی با راهروی مسقفی به استوپای سه‌­­طبقه ختم می‌­­شود. این راهروی مسقف محل گذر کسانی است که نذر یا قربانی به معبد می‌­­آورند و به این خاطر مسقف است تا نمادی از عدم توجه به دنیا و هر چه در آن قرار دارد، باشد. جانور محافظ بودا در این مجموعه اژدها است که به صورت نقاشی بر دیوارها و کنده‌­­کاری روی سنگ مرمر دیده می‌­­شود.

شهر ممنوعه در پکن (Forbidden City)
شهر ممنوعه به عنوان یک قصر-موزه شناخته می‌­­شود و در حقیقت نمایشگر سنت کلاسیک معماری چینی در دوران فرمانروایان مختلف است. مساحت مجموعه در حدود 720000 متر مربع است که از سه طرف توسط باغ‌های سلطنتی احاطه شده است. این مجموعه در سال 1420 میلادی در دوره‌­­ی سلسله‌­­ی مینگ تکمیل شد. این مکان محل زندگی 24 امپراتور از سلسله‌­­ی پادشاهی مینگ (1420 میلادی) تا سلسله‌­­ی پادشاهی چینگ در 1911 میلادی بود و 491 سال رونق داشت. پس از انقلاب دکتر سون یات سن در 1911 پادشاهی چینگ سرنگون و از رونق این مجموعه کاسته شد .
دروازه‌­­ی مریدیان
قدیمیترین دروازه‌­­ی این مجموعه دروازه‌­­ی مریدیان است که فقط مورد استفاده‌­­ی شخص شاه بود. ارتفاع این دروازه 37 متر است و در سال 1420 میلادی تکمیل شد.

میدان تیاه
از این میدان که به عنوان پیش‌­­فضای ورودی مطرح است، یک رودخانه به نام رود آب طلایی می‌­­گذرد، که توسط پنج پل مرمری با دیگر بخش‌های مجموعه ارتباط می‌­­یابد. در این میدان فضاها کاملاً وسیع و گسترده هستند و کف‌­­سازی میدان در چند لایه انجام گرفته است. هدف از طراحی آن به این شکل، جلوگیری از نفوذ تجاوزگران بوده است . پس از گذر از بخش ورودی، وارد مجموعه‌­­ی اصلی می‌­­شویم. مجموعه‌­­ی اصلی از دو بخش تشکیل شده است: حیاط بیرونی، حیاط اندرونی. این مجموعه شامل 5/9999 اتاق است. نیم اتاق باقی‌­­مانده، به تصور پادشاهان بودایی در بهشت قرار دارد. برای دفاع از قصر، خندقی به طول 3800 متر و عرض 52 متر کشیده شده است. در پشت خندق دیوارهایی به ارتفاع 10 متر به رنگ قرمز امتداد می‌­­یابد و برجهای دیده‌­­بانی در هرگوشه‌­­ی دیوارها به چشم می‌­­خورد .

پارک جینگ شان
این پارک که در بخش شمــالی شهر ممنوعه قرار گرفته، در حقیقت یک کوه مصنوعی است که از خاک حاصل از کندن خندق درست شده و امروزه به صورت پارک عمومی درآمده است.

قصر امپراتور چونگ ذنگ
آخرین امپراتور سلسله‌­­ی مینگ یعنی چونگ ذنگ در سال 1664 میلادی قصر خود را بر فراز کوه جینگ شان بنا کرد. در حقیقت شهر ممنوعه در جنوب کوه جینگ شان واقع شده و با قوانین و مقررات فنگ شویی مطابقت دارد و به همین دلیل این کوه به کوه فنگ شویی نیز معروف است.

تالار یانگ سین
در حقیقت مکانی بود که امپراتور سلسله‌­­ی چینگ با سفیران و مهمانان خارجی خود دیدار می‌­­کرد. این مکان از لحاظ تزئینات چینی و تبتی بسیار غنی است.

اتاق ازدواج
یک اتاق کاملاً خصوصی و شخصی شاه است. از لحاظ عایق‌­­بندی و گرمایش بسیار پیشرفته بود و در زمستان سرد پکن به راحتی گرم می‌­­شد.

باغ سلطنتی قصر-موزه‌­­ی شهر ممنوعه
این باغ سنگی و صخره‌­­ای، در بیرون از مجموعه‌­­ی شهر ممنوعه قرار دارد و دارای کوشک‌هایی در میان صخره‌­­هاست. معماری و طبیعت در آن به بهترین شکل ممکن با یکدیگر ترکیب شده و نمونه‌­­ی خوبی از باغ ارگانیک در کشور چین را به نمایش گذاشته است.

نتیجه‌­­گیری
بررسی دیاگرام حرکتی و عناصر فضایی معابد بودایی در کشور چین نشان می‌­­دهد که طراحی این مجموعه‌­­ها بر اساس اسلوب ویژه‌­­ای صورت می‌­­گیرد. خصوصیات مشترکی که در اکثر این معابد به چشم می‌­­خورد عبارتند از:
1. گستردگی معابد در محور شمالی جنوبی؛
2. گذر از حداقل دو دروازه برای رسیدن به فضای اصلی مجموعه؛
3. رعایت سلسله‌­­مراتب حرکتی در محور شمال به جنوب؛
4. در نظرگیری مکانی به منظور آموزش تعالیم بودا در معبد؛
5. قرارگیری پیکره‌­­ی بودا در معبد اصلی؛
6. اکثر معابد و مجموعه‌­­های بودایی در چین در زمان سلسله‌­­ی چینگ و مینگ احداث شده است؛
7. جانور محافظ بودا در معابد بودایی اژدها است که در تزئینات این معابد به وفور دیده می‌­­شود؛
8. رنگ غالب در این معابد، قرمز است؛
9. معابد ارتفاع چندانی از سطح زمین ندارند؛
10. معماری معابد تحت تأثیر معماری کهن چینی، و تزئینات برگرفته از تزئینات چینی، تبتی و هندی است؛
11. سایت پلان این مجموعه‌­­ها در یک مستطیل منظم قرار می‌­­گیرد، به طوری که محدوده‌­­ی آنها در بافت شهر کاملاً شاخص است؛
12. عمده‌­­ی مصالح این معابد از چوب و سنگ است؛
13. سقف این معابد به صورت شیروانی و از پوشش سفال یا چوب است؛
14. حیوانات مورد علاقه‌­­ی بودا، شامل اسب، میمون و فیل به وفور در تزئینات به چشم می‌­­خورد؛
15. به منظور دور کردن شیاطین در کنار برخی از دروازه‌­­ها از پیکره‌­­های کراهت‌­­انگیز استفاده شده است.

منابع و مراجع
1. کوپر، جین. سی. فرهنگ مصور نمادهای سنتی. ترجمه‌­­ی ملیحه کرباسیان. تهران: فرشاد، 1379.
2. یونگ، کارل گوستاو. انسان و سمبل‌هایش. ترجمه‌­­ی محمود سلطانیه. تهران: جامی، 1377.
3. فیشر، ای. رابرت. نگارگری و معماری بودایی. ترجمه‌­­ی ع.پاشایی. تهران: فرهنگستان هنر، 1383.
4. ویر، رابرت. جهان مذهبی. ترجمه‌­­ی دکتر عبدالکریم گواهی. چاپ اول. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1378.
5. الدنیرک،هرمان. فروغ خاور، شرح زندگانی و آیین رهبانیت بودا. ترجمه‌­­ی بدرالدین کتابی. اصفهان: کتابفروشی تائید، 1364.
6. چنین گفت بودا: بر اساس متون بودایی. ترجمه‌­­ی هاش م رجب‌­­زاده. تهران: اساطیر، 1372.
7. زارعی، محمد ابراهیم. آشنایی با معماری جهان. ویراستار قهرمان شیری. همدان: فن‌­­آوران، 1379.
8. Clunas,Craig. Art in China. Oxford University Press, 1997.
9. Pirazzolit,serstevens, Michele. China. Taschen ,2000.
10. Corbin,Henry. Temple and Contemplation, London: KPI in association with Islamic Publications, 1987.
11. www.china.com
12. www.localhost.com
13. www.aftab.ir
14. www.Beijingmap.com
15. www.lamatemple.com

کتابخانه و مرکز رسانه‌­ای رَنسی، فرانسه