برنده­‌ی جایزه­‌ی اوّل در بخش معماری داخلی فضاهای عمومی
آب‌­انبــــار دیوان­‌خانه
علی سوداگران، نازنین کازرونیــان

تاریخچه:
آب‌­انبار دیوان­‌خانه یکی از آب انبارهای «عامّ‌­المنفعه»­ای است که به دستور کریم­خان زند بین سال‌های 1163 تا 1193 ه. ق. در شیراز ساخته شد. طرح این آب­‌انبار برگرفته از معماری دوران صفویه است که شامل یک راه‌­پلّه­‌ی سنگی به عرض 3 متر و یک مخزن به ابعاد 15×15 و عمق 10 متر می‌­باشد. این آب­‌انبار در شمال شرقی میدان توپخانه و در کنار ساختمان دیوان‌­خانه‌­ی شیراز قرار دارد. در گذشته، بر روی این آب‌­انبار ساختمانی به نام «نقاره‌­خانه» وجود داشته که برای رسانیدن پیام‌های مهم به مردم ساخته شده بوده که هم‌­اینک ویران شده است. علاوه بر این، بنای پشت آن نیز، که شامل بادگیری برای تهویه‌­ی هوای درون آب انبار بوده، به‌­کلّی ویران شده است. میان این آب انبار و ساختمان دیوان­‌خانه مکانی وجود داشته که آن ساختمان نیز هم اینک ویران شده و تنها یکی از قوس‌های آن بر روی دیوار دیوان­خانه به‌­جای مانده است. آب انبارهای کریم­خانی در تاریخ 14/8/1355 به شماره‌­ی 935 در فهرست آثار ملّی ایران به ثبت رسیده است.
احیاء آب­‌انبار دیوان‌­خانه:
ایران، در طول تاریخ، به‌­علّت کمبود آب همواره با مشکلات فراوانی روبه‌­رو بوده است و این جبر جغرافیایی عامل پیدایش سازه‌­هایی هوشمندانه و بسیار دقیقی بوده که کنترل و استفاده‌­ی آب را در مصارف گوناگون برای مردمان آن دوره‌­ها امکان‌­پذیر می­‌ساخته. سازه‌­هایی مانند پُل، بند، قنات، آب‌­انبار، حمّام، کانال آب­رسانی، آسیاب آبی، گاوچاه و غیره.
آب‌­انبار دیوان‌­خانه که از مجموعه­‌ی آب‌­انبارهای کریم­خانی است که در دوره­‌ی زندیه ساخته شده در سال 1388 مرمّت گردید و در همان سال به موزه­‌ی سازه‌­های آبی استان فارس تغییر کاربری یافت تا محلّی جهت معرّفی این سازه­‌های آبی باشد، که به­‌مرور در حال نابودی هستند. در مجموع 24 تابلو و 8 ماکت، بازدیدکنندگان را با عنوان و عملکرد دیگر سازه‌های آبی استان آشنا می­‌سازد.
ایده‌­های طرّاحی و احیاء:
ایده­‌ی اصلی در احیاء این بنا، حضور فیزیکی آب بود که به‌­عنوان فصل مشترک تمامی این سازه­‌ها و موضوع پروژه (موزه‌­ی سازه‌­های آبی) الزامی می‌­نمود و این حضور فیزیکی در طول مسیر بازدید، مؤکّداً در ناخودآگاه بازدیدکنندگان از اهمیّت کنترل و استفاده آب در طول تاریخ که عامل ساخت این بناها بوده حکایت می‌­کند. نحوه­‌ی نمایش آب با الهام از معبد آناهیتا (خدای آب) بیشابور، در سطح وسیع کف به عمق 10 سانتی­متر انجام شد تا انعکاس محیط در آب و گذر بازدیدکنندگان بر روی آن تداعی‌­گر حسِّ روحانی و تقدّس آب برای این مردمان در طول تاریخ باشد.

مصالح مصرفی:
تمامی سازه‌­های الحاقی در این فضا از شیشه­‌های لمینیت­‌شده‌­ی سکوریت و استیل ضدِّ زنگ انتخاب گردید، سطوح کف از شیشه استفاده شد تا کمترین تأثیر بصری بر فضا و مقاوم در برابر رطوبت باشد و بازدیدکنندگان با حرکت بر روی آن حسِّ تعلیق در فضا، نور و آب را تجربه کنند.
سیستم ساخت:
فریم­‌ها و کلّیه‌­ی اتّصالات از فولاد ضدِّ زنگ انتخاب گردید تا به مقاومت شیشه­‌ها کمک کند و در رطوبت دچار زنگ‌­زدگی نشوند و همچنین رنگ خنثای فولاد و سطح صیقلیِ آن، منعکس‌­کننده­‌ی محیط باشد و خود در فضا حل شود و به شفّافیّت سازه­‌های الحاقی کمک کند. تمامی سازه‌­ها به‌­صورت پیش‌­ساخته در کارگاه ساخته و پس از حمل به محل، به‌­وسیله پیچ و مهره‌­های استیل بر روی پایه­‌های قابل­‌تنظیم، به یکدیگر متّصل و در فاصله‌­ای 10 سانتی­متری بر روی آب نصب شدند. به‌­علّت نشست ساختمان در راه‌­پلّه و تغییر ترازها و خیزهای پلّه‌­های ورودی، این مسیر بازدید با نرده­ای از جنس استیل تا بالای راه‌­پلّه جهت سهولت حرکت (به‌­علّت خیز زیاد پله‌­ها) امتداد یافت و سطح شیشه­‌های کف پلّه‌­ها سندبلاست شد تا زِبْریِ سطح شیشه­‌ها مانع از سقوط بازدیدکنندگان گردد.
نورپردازی:
در نورپردازی از لامپ­‌های ال‌­ای‌­دی با ولتاژ 12 و 24 وُلت با بازده‌ی هر وات 125 لومن استفاده گردید تا علاوه بر مصرف پایین برق و طول عمر بالای چراغ با وُلتاژِ ایمنْ خطر برق گرفتگی در آب و جود نداشته باشد. سعی شد اتّصال چراغ‌ها در مسیر بازدید به­‌گونه‌­ای باشد که منبع نور به‌­صورت مستقیم دیده نشود و تنها هاله‌­ای از سایه‌­روشن‌ها مسیر و تابلوها را نشان دهد، تا فضا تحت تأثیر نورهای پراکنده قرار نگیرد. از لامپ‌های ال‌­ای­‌دی با رنگ کهربایی (2100 کلوین) با درخشندگی بالا که عموماً جهت دیواره‌­های آجری بناهای تاریخی استفاده می­‌شود، انتخاب گردید تا در تضادّ با سردی رنگِ ساروجِ بدنه و آب راکدِ کف، به محیط گرمی ببخشد و فضای زنده و پویا خلق کند که گویی آتش به دور آب، جهت روشنایی و گرمی، برافروخته شده است.

نام پروژه: آب‌­انبار دیوان‌­خانه (موزه‌­ی سازه­‌های آبی استان فارس)
طرّاح: علی سوداگران، نازنین کازرونیــان
محلِّ اجرا: مجموعه­‌ی زندیـه­‌ی شیراز
زیربنا: 300 متر مربّع
تاریخ تکمیل: 1388

علی سوداگران، نازنین کازرونیـان
تلفن: 07116354053
فکس: 07116287631
پست الکترونیک: alisodagaran@yahoo.com