نگاهی به 20 سال معماری محمدرضا مقتدر در ایران(قسمت اول)

علیرضا عظیمی، خسرو محمدی، وحید عبدلی
آتلیه پژوهش معماری

مقدمه

محمدرضا مقتدر، هنرشناس و معمار ایرانی، پس از سال‌ها تحمل دیالیز در اسفندماه سال 1393 در پاریس دار فانی را وداع گفت.
درگذشت او خاتمه‌ای بود بر سالی سخت و سنگین بر معماری ایران؛ سالی که در آن هوشنگ سیحون نیز درگذشت. یادداشت حاضر، نگاهی دارد به بیست‌سال معماری محمدرضا مقتدر در ایران؛ فعالیتی که از سال 1337 آغاز شد و در سال 1357 خاتمه یافت. به نظر میرسد موضوعات “فرایند طراحیِ قائم‌به‌ذات، بررسی و معرفی فرایند طراحی معماران برجسته و معرفی روش طراحی آن‌ها” برای فراگیران معماری دارای جذابیت و حامل بار آموزشی باشد.اینکه معمار، چگونه با مسأله برخورد داشته، از چه زاویه‌ای به آن نگریسته، چگونه آن را حل کرده و بعضاً آن را بازیچه‌ی دست رؤیاپردازی و آرمان‌گرایی‌های خود قرار داده، بخش اعظم این جذابیت و بار آموزشی می‌باشد.

نتایج دوران خودآموختگی مقتدر و سفرهای او در سرتاسر ایران، پژوهش و شناخت در باب هنر ایرانی، فرش ایرانی و عکاسی از ایران در جریان طراحی‌های بعدی او قابل ردیابی است. اهمیت این اثر آنجایی روشن می‌شود که وی پس از خروج مجدد از ایران و مراجعت به فرانسه برای ارائه‌ی پروژه‌ی دیپلم خود، تأکید بر استفاده از انگاره‌های ایرانی داشته و در این راه متحمل مصائبی نیز شد اما پروژه‌ی وی در انتها جایزه‌ی بهترین پروژه‌ی دیپلم معماری آن سالِ (1335) وزارت آموزش عالی فرانسه را نصیب وی کرد که نشان از درک صحیح و عمیق او از راهی داشت که بعداً با جدیت و صلابت مضاعف در پیش گرفت.

زندگی‌نامه

محمدرضا مقتدر متولد 1310 در تهران بود. او کارشناسی معماری خود را از مدرسه‌ی معماری پاریس به سال 1335 گرفت و در سال 1345 برنده‌ی مدال طلا در زمینه‌ی عکاسی معماری از سنتو شد و تنها به فاصله‌ی یکسال بعد (1346) جایزه‌ی معماری ایرانی را از وزارت آبادانی و مسکن دریافت کرد. مقتدر در گروه مهندسین فرانسوی ژیکوف، مهندسین مشاور مقتدر، آندرف-مندا و مهندسین مشاور مدام به فعالیت حرفه‌ای پرداخت. او همچنین در خارج از کشور، عضو جامعه‌ی معماران فرانسه و مؤسس دفتر معماری 2آ -2ب در پاریس بود.

مقتدر به تاریخ 23 اسفند 1393 در پاریس، پس از مدت‌ها دیالیز و مبارزه با بیماری، دار فانی را وداع گفت و جسم او را با همراهی تعداد زیادی از دوست‌دارانش در حومه‌ی پاریس به خاک سپردند. در اردیبهشت 1394 انجمن مفاخر معماری ایران بزرگ‌داشتی با نام “راوی باغ ایرانی” در تالار فرخی یزدیِ باغ موزه‌ی قصر برگزار کرد و ضمن نمایش آثار و سخنرانی در باب صفات اخلاقی او، تندیس این انجمن را به دختر وی اعطا نمود.
تعدادی از آثار معماری شاخص طراحی و ساخته شده توسط مقتدر عبارتند از: فرودگاه سنندج، دانشکده‌ی الهیات دانشگاه تهران، سایت جامع دانشگاه شیراز، خوابگاه دانشجویان دانشگاه شیراز در باغ ارم، مجموعه‌ی ورزشی دانشگاه تبریز، دانشکده‌ی کشاورزی و ساختمان اداری دانشگاه تبریز، دانشکده‌های کشاورزی، علوم و پرستاری دانشگاه اهواز، هتل بین‌المللی تبریز، هتل-کاروانسرای آبادان، سینما آریانا در شیراز، طرح جامع شهر تبریز، طرح جامع مرکز تکنولوژی هسته‌ای اصفهان.
محمدرضا مقتدر همچنین مقالات متعددی را تألیف کرده و کتاب باغ ایرانی: بازتابی از بهشت را به رشته‌ی تحریر درآورده است.

 

تلاش برای شناخت ایران

مقتدر در زمان طراحی و ساخت دانشگاه شیراز (پهلوی سابق)

در نیمه‌ی نخست دهه‌ی 1330 خورشیدی مقتدر در طی سفرهایش در ایران، اقدام به عکس‌برداری از سرتاسر کشور کرد که بررسی آثار وی در این حوزه نشان‌دهنده‌ی بینش و بن‌مایه‌های فکری اوست. مقتدر به نقش انسان در کنار آثار معماری اهمیت می‌دهد. در اکثر تصاویر ثبت‌شده توسط او، مردم عامی، کشاورزان، چوپان‌ها و کودکان شاد ایرانی حضوری جدی دارند. در این حضور، آنها بر حاشیه‌ی بناها تنها نقش پُرکننده را ایفا نمی‌کنند بلکه خود در متن تصویر هستند. این انسان‌ها سوژه ی عکاسی هستند و بنای معماری، بافت و غیره تبدیل به پس‌زمینه‌ی روایت داستانی او شده‌اند؛ روایتی که در اکثر عکس‌های او رنگ‌وبوی سادگی و ساده زیستن می‌گیرد. افراد در این تصاویر، جزئی از ترکیب‌بندی عکس‌ها هستند و گویی عکاس سعی داشته منظوری از معماری زمینه‌گرا، معماری بومی و ساختارهای ساده را نمایش دهد. نکته‌ی جالب آنکه رد پای هم‌نشینی با سوژه‌ها، نزدیکی به آنها تا حد دست‌یابی به یک فضای صمیمی و سپس عکس‌برداری از آن‌ها آشکارا در این تصاویر دیده می‌شود و جالب‌تر آنکه جملگی این صفات در شخصیت فردی وی نیز نمود داشتند.

نکته‌ی قابل ذکر دیگر در باب عکس‌های مقتدر، نگاه متفاوت او به معماری ایرانی است. در حالی که بیشتر عکاسان معماری ایرانی سعی در عکس‌برداری از فرم‌های چشم‌نواز ایرانی می‌کنند، مقتدر بر محورها و سکانس‌ها تأکید دارد؛ این محورها گاه نمودی عینی و فیزیکی دارند – مثلاً یک گذر یا یک ساباط قدیمی- اما در برخی موارد نیز این محور رنگ‌وبویی معنوی به خود می‌گیرد، مانند سیر حرکت نور یا یک محور جریان طبیعی.
چشم‌انداز نیز از دیگر عناصر مورد توجه مقتدر بوده است. البته در این چشم‌اندازها، همانطور که ذکر آن رفت، سوژه‌ی انسانی جای خود را دارد اما به نظر می‌رسد مقتدر سعی داشته در کنار توجه به چشم‌اندازها، سطوح را نیز به چالش بکشد. به این ترتیب گاهی عمق این چشم‌انداز در حد یک پرسپکتیو تک‌نقطه‌ایِ بسیار ساده است و گاهی پرسپکتیو او تا عمق بینهایت یک منظره ادامه می‌یابد.

دسته‌بندی پروژه‌ها بر اساس رویکردهای طراحی

در بررسی پروژه‌های مقتدر نیز می‌توان همان فرایند و گرایش‌های عمومی تمام معماران و هنرمندان هم‌عصر او را دید که همانا فرایندی خطی و ناشی از توجه به معماری غربی، آشنایی زمان‌بر، توجه به معماری ایرانی و تلاش در جهت ترکیب این دو بوده است. البته نه برای مقتدر و نه برای هیچ معمار دیگری، نمی‌توان این فرایند را تدقیق و مرزبندی کرد: مشخص نیست که آیا این یک خواست اجتماعی بوده است یا نیت قلبی معمار؟ همچنین توالی این رویکردها یا میزان عمق‌بخشی آنها را نمی‌توان مورد قضاوت قرار داد و از آنجایی که این جریان همچنان جریان غالب معماری ایران است، تجسم و تفهیم مطالب مذکور نیاز به مصداق‌پردازی‌های عینی بیشتری دارد که این مهم، کار را دشوار و نیازمند تفسیرهای یک‌جانبه از سوی مورخین میکند. بخشی از این اتفاق به دلیل عادت‌نداشتن ایرانیان از دیرباز، به نگارش خاطرات و شرح فرایند طراحی‌ها برمی‌گردد و بخش دیگر آن به گذشت زمان و دورشدن از اصل موضوع. وقوع انقلاب و خروج معماران، متلاشی‌شدن اسناد در سازمان‌ها و وزارت‌خانه‌های کارفرمایان و یا نابود یا مخفی‌شدن این اسناد در دفاتر مهندسین مشاور و پیمان‌کاران نیز در این بین مزید بر علت بوده است.

رویکرد نخست: با نگاهی به سبک بین‌المللی

در بخشی از آثار مقتدر که بیشتر شامل ویلاهای شخصی و کارهای اولیه‌ی او می‌باشد، نوعی گرایش به سبک بین‌المللی دیده می‌شود. توجه به بازی با احجام سازنده‌ی فضا –به‌ویژه دیوارها و سقف‌ها- ساخت ترکیب‌بندی‌ها، توجه به زیبایی‌شناسی مدرن –خصوصاً در زمینه‌ی ترکیب‌بندی‌های هانری ون دو ولد- بازی با خطوط و صفحات در نما، به نحوی که زیبایی‌شناسی و ترکیب‌بندی بصری مدرسه‌ی باؤهاؤس را به یاد می‌آورد، از این دست گرایش‌ها هستند. در همین مجموعه‌آثار می‌شود گرایش‌های فرمالیسم اکسپرسیونیستی مقتدر را نیز رصد کرد؛ مهمی که در آثار بعدی او، هر جا که وی مجالی یافته، بروز پیدا کرده و سعی کرده تا فرم را به اسبابی برای تحریک حواس تبدیل گرداند.

منبع: عظیمی، علیرضا؛ محمدی، خسرو. عبدلی، وحید. بهار 1394. نگاهی به ۲۰ سال معماری محمدرضا مقتدر در ایران. هنرمعماری 36.

نگاهی به ۲۰ سال معماری محمدرضا مقتدر در ایران(قسمت اول)

نگاهی به ۲۰ سال معماری محمدرضا مقتدر در ایران(قسمت دوم)