نگاهی به ۲۰ سال معماری محمدرضا مقتدر در ایران (قسمت دوم)

عکاس: محمدرضا مقتدر

رویکرد دوم: تمرکز بر هنر و معماری ایرانی

در دست‌های دیگر از آثار محمدرضا مقتدر نگاه او متمرکز بر هنر و معماری ایرانی است و مقتدر این رویکرد را در فرم بنا، انتخاب مصالح، معماری، طراحی و دکوراسیون داخلی پروژه عمق می‌بخشد. آثار این زمینه بیشتر حالتی ترکیبی از تکنیک‌های الگوبرداری و نمادگرایی ایرانی هستند و در آنها مفهوم‌گرایی و توجه به ریشه‌ها و سنت‌های ایرانی اسلامی دیده نمی‌شود؛ البته این موضوع، بحثی است که ما اکنون با توجه به سال‌ها تلاش و پژوهش و مطالعه در زمینه‌ی معماری ایرانی، مدعی و متوجه آن شده‌ایم، در غیر این صورت اگر این آثار با توجه به سال ساخت آن‌ها و فضای حاکم بر کشور سنجیده شوند، متوجه خواهید شد که این خلاء به دلیل کم‌کاری معمار نبوده است بلکه بیشتر علت را می‌توان در نبود اسناد مصور و شناخت آکادمیک از معماری ایرانی در زمان مذکور جست؛ مهمی که تاکنون نیز به طور کامل رفع نشده است و با توجه به شهرسازی سریع ایران و تخریب ابنیه‌ی ارزشمند، نگران‌کننده به نظر می‌رسد.

رویکرد سوم: تلاش برای ترکیب معماری ایرانی و غربی

شاید بتوان رویکرد نهایی در آثار مقتدر را قوی‌ترین جریان معماری در یک‌صد سال اخیر ایران دانست. رویکردی فرا-قومی و فرا-ایدئولوژیک که تلاش دارد معماری ایران را (با هر تعریفی که از آن ارائه می‌شود) به جریان معماری جهانی متصل کند و ترکیبی از این دو ارائه دهد که ضمن رعایت اصول فرهنگ ایرانی، نمودی جهانی نیز داشته باشد. استراتژی طراحی بیشتر معماران در این رویکرد، استفاده از فرم و الگوهای پلانی ایرانی، مصالح نماسازی ایرانی و استفاده از فنآوری و مفاهیمی چون پلان آزاد و فن‌آوری ساخت در بنا به‌عنوان نمایندگان معماری جهانی بوده است؛ مفاهیمی که وجود آنها را برای توسعه و کارکرد صحیح بنا لازم می‌دانند. همین نگاه باعث شده که در رویکرد مذکور، بناهای ساخته‌شده از کیفیت اجرای مناسبی برخورد باشند، به نحوی که تا امروز همچنان به‌خوبی مورد استفاده واقع شده‌اند. متأسفانه امروزه انتخاب مفاهیم توسط معماران با بدسلیقگی انجام می‌شود یا مفاهیمی به کار می‌روند که پروژه را از نظر مفهومی، ضعیف می‌کنند و گاهاً به علت ترکیب‌بندی عجیب‌وغریب، مسئله‌ی کیفیت اجرا را نیز مختل می‌سازند. عدم تطبیق با اقلیم، سختی اجرا و هزینه‌های سرسام‌آور تعمیر و نگهداری، از دیگر مسائل انتخاب‌های نادرست در جریان امروزی به شمار میروند –اتفاقاتی که در آثار مقتدر و هم‌عصرانش دیده نمی‌شود. در آثار مقتدر، آنچه که بیش از پیش به چشم می‌آید، مسئله‌ی تطبیق صحیح فرم با اقلیم محل ساخت پروژه است. در یک جا فرم‌های او کاملاً باز می‌شوند و در جای دیگر کاملاً بسته. گویی در این زمینه، معمار فروتن، بیشتر پیرو است تا فرمانده و مدیر فرایند طراحی.

تکنیک های ساختاری در آثار مقتدر

در این بخش بعضی تکنیک‌های ساختاری که در آثار مقتدر دیده می‌شود مورد پژوهش و ریزبینی واقع گشته‌اند و سعی شده تا این تکنیک‌ها از آثار او استخراج و به نحوی کاربردی معرفی شوند.

تکنیک آجر و بتن


هتل آبادان

از جامع‌ترین فرمول‌های به‌کاررفته در پروژه‌های مقتدر، فرمول استفاده از بتن به‌عنوان عامل سازه‌ای و هم‌زمان عاملی با شکل‌پذیری بالا و آجر به‌عنوان پرکننده بین این سازه می‌باشد. در آثار مقتدر این موضوع در طراحی‌های داخلی هم به چشم می‌خورد.

تکنیک ترکیب‌بندی سه‌قسمی

انسان سالم و کامل برای بهره‌برداری حداکثری از فضای معماری به هر سه مدل فضای باز، نیمه‌باز (نیمه‌بسته) و بسته نیازمند است. هرکدام از این فضاها بسته به شرایط مکانی و کاری مورد نیاز می باشند. یکی از امضاهای مقتدر در آثار وی استفاده از تمام این فضاها در طرح معماری آن است، به نحوی که تقریباً در تمام آثار وی می‌توان این ترکیب‌بندی و سیر از فضای تماماً باز به فضای تماماً بسته را ردیابی کرد. در تمامی این آثار فضای نیمه‌باز اکثر مواقع به محورها و محل گذر و تردد تبدیل گشته و فضای باز به فضای سبز عمومی و گویی معمار با این فرایند سعی در ایجاد یک اتصال معقول بین قسمت‌ها و عملکردهای مختلف بنا داشته است.

تکنیک فرم و بافت

فرم و بافت در زیبایی‌شناسی آثار مقتدر نقش اساسی دارند. این دو در واقع دارای نقش مکمل یکدیگر هستند. هر جا که فرم مجال خودنمایی یافته، بافت عقب‌نشینی کرده و هر جا که فرم امکان مجال نیافته و در بند ضوابط و قواعد اسیر شده، این بافت بوده که بار زیبایی‌شناسی طرح را به دوش کشیده است. در پروژه‌هایی همچون سالن ورزشی دانشگاه شیراز و رصدخانه‌ی دانشگاه، می‌توان سلیقه‌ی معمار را بازی با احجام و ساخت فرم‌های نوآورانه سنجید. جایی که وی نشان می‌دهد علی‌رغم محدودیت‌های طراحی‌های دیجیتال در زمان طراحی پروژه‌ها (چیزی حدود 50 سال پیش) اما وی بسیار مشتاق به استفاده از احجام نوآورانه و تولید فرم‌های بدیع، همراه و همگام با توجه به نیازهای عملکردی بنا است.

تکنیک تأکید بر محوربندی‌ها


دانشگاه اهواز

یکی از نمودهای تجربیات قدیم در آثار متأخر مقتدر، تأکید بر محورها و ترکیب آنها با فضاهای نیمه‌باز به همراه جریان آب و گیاه و نور است. این تکنیک که در واقع اصیل‌ترین و ایرانی‌ترین قسمت آثار وی بوده، بسیار یادآور محوربندی‌های باغ‌های ایرانی است؛ دانشی که بعدها مقتدر به همراهی همکارانش در کتاب باغ‌های ایرانی: بازتابی از بهشت (واشنگتن: انتشارات Mage، 1998) به تفضیل در مورد آن‌ها توضیح داده است.

تکنیک استفاده از دیگر هنرها

همانطور که مقتدر خود نیز بدان معترف بوده، او همواره سعی می‌کرد در تمامی آثار خود فضایی را به خودنمایی دیگر هنرها، از جمله نقاشی، کاشی‌کاری و سفالینه‌کاری اختصاص دهد.

تکنیک چشم‌انداز و منظره


هتل بین‌المللی تبریز

یکی از عناصر ثابت در طراحی‌های مقتدر توجه به چشم‌انداز و منظره است. همان طور که در عکس‌های او نیز مشخص است، “چشم‌انداز” از عوامل مورد علاقه‌ی مقتدر بوده است و او، چه در مکان‌یابی پروژه و چه در چرخش فرم یا در ایجاد گشایش و چیدمان پنجره ها، بر این امر تأکید دارد و حتا در پروژه‌ای چون هتل تبریز هم به چشم‌انداز بافت شهری و محیط طبیعی پیش روی آن دقت کرده است.

نتیجه‌گیری

مشخص نیست بر راقم این سطور که فرایند طراحی مقتدر چگونه و از کجا آغاز شده است. یعنی آن نقطه شروع طراحی یا اینکه فرایند طراحی وی چه سمت‌وسویی داشته مشخص نیست. اما هیچ کدام از این‌ها، از ارزش کارهای او کم نمی‌کند زیرا نتیجه کامل و معقول و صحیح است. این نکته مهمی است بر موضوع فرایند طراحی که همیشه بهترین روش طراحی و بهترین فرایند طراحی آن است که نتیجه صحیح را به ما می‌دهد. شاید آنچه که مهم باشد حفظ و امتداد همان تکنیک‌های ساختاری هر معمار است که او را از دیگر همکارانش مجزا می‌کند. این همان نکته‌ای است که نگارندگان را مجذوب آثار و زندگی مقتدر کرده است. امتداد تکنیک‌ها و نگرش‌های مقتدر در طی 20 سال کار معماری وی در ایران از عکاسی‌های دوران دانشجویی تا پروژه‌های ملی وی.

تشکر

نگارندگان برخود لازم می‌دانند تا مراتب قدردانی و سپاس قلبی خود را از این افراد، به دلیل همکاری در تهیه و نگارش این متن اعلام دارند: سرکار خانم لیلا مقتدر، آقای مهندس موسی عبیر، انجمن مفاخر معماری ایران (مهندس سید علیرضا قهاری)، دانشجویان فعال در شاخه‌ی جوانان انجمن مفاخر معماری ایران و تهیه‌کنندگان کتاب اندیشه‌ی معماران معاصر ایران 4.

منبع: عظیمی، علیرضا؛ محمدی، خسرو. عبدلی، وحید. بهار 1394. نگاهی به ۲۰ سال معماری محمدرضا مقتدر در ایران. هنرمعماری 36.

نگاهی به ۲۰ سال معماری محمدرضا مقتدر در ایران(قسمت اول)

نگاهی به ۲۰ سال معماری محمدرضا مقتدر در ایران(قسمت دوم)