مجموعه­‌ی دانشگاهی شهید چمران (جندی شاپور)

پردیس این دانشگاه در زمینی عریان در کنار رود کارون قرار داشت. طرح­‌هایی که توسط معماران و مسئولان دانشگاه ارائه شده بود، هرکدام یک ساز می­‌نواختند و رویکردهایی گاهاً متناقض داشتند. اولین کاری که به کامران دیبا ارجاع شد، خوابگاه استادان بود که در چند فاز توسط وی اجرا شد. ساختمان بعدی، سالن­‌های کوچک سرپوشیده­‌ی ورزشی بود که بعداً در جلوی ژیمنازیوم (سالن ورزشی بزرگ سرپوشیده) ساخته می‌­شود و نمای این مجموعه را تا حدی از دید پنهان می­‌کند. جانب غربی زمین، برای ایجاد ناهارخوری، به شرکت داض محول شد. برنامه­‌ی دیبا این بود که ضلع غربی اراضی دانشگاه به فعالیت‌­های ورزشی و تسهیلات پشتیبان غیرآکادمیک اختصاص یابد، اما خود دانشگاه هیچ طرح جامع یا مسیر خاصی را در ذهن نداشت.
عدم وجود یک برنامه‌ی جامع و کلی، طراح را بر آن داشت تا یک طرح شامل چند مجموعه در فاصله­‌های مختلف در این قطعه زمین بزرگ جاسازی کند تا [مانند راه یک سفر و ایستـگاه‌های تماشایی بین آن] یک محور پیاده (پیاده­‌راهی) در نظر گرفته و تمام فعالیت‌ها و ساختمان‌ها را در طول مسیر آن بگنجاند. به لطف معماری، فضایی با مقیاس‌های گوناگون و برای علایق مختلف در طول یک پیاده‌راه خلق شد که گاه گذرگاه­‌های مختلفی، بعضاً سرپوشیده، به این مجموعه تنوع ویژه­‌ای می­‌بخشند. در این سایت، یک آب­راه باریک وجود داشت که وقفه­‌ای در چشم­‌انداز ایجاد می­‌کرد. دیبا در ابتدا این را یک محدودیت تلقی کرد، اما اندکی بعد، این نیز به خدمت طرح پلان درآمد، به طوری که حالا قسمتی از راه پیاده درجوار این نهر واقع شده است.
ساختمان شماره‌ی 1، مشرف به خیابان و محل اجتماع دانشجویان بوده و به همراه دو برج ضمیمه، به صورت دروازه­‌ی ورودی پیاده‌راه به کامپوس طراحی شد. این بنا نقطه‌ی آغازین مسیر پیاده‌روست که افراد را از میان راهی باریک به حیاط مرکزی و حوضچه‌ای فرح‌بخش هدایت می‌کند. در آنجا یک قهوه‌خانه و مغازه‌های کوچک و بزرگ در اطراف حوضچه‌ی آب در نظر گرفته شد.
در ادامه پس از حیاط، فضایی گسترده و با طراوت، پوشیده از درخت، گل‌ها و چمن‌زار قرار دارد و چند قدم آن‌طرف‌تر، یک در، ورود افراد به مسجد کوچک دانشگاه را (ایستگاهی دیگر که ساختمان شماره‌ی 2 نامیده می‌شود) خوش‌آمد می‌گوید. این حیاط به صورت نمادین، رابطه­‌ی رفت­‌وآمد روزانه با مسجد را تثبیت می‌­کند و صرفاً تنها راه عبوری است که دیبا در نظر داشته است.
به قصد ورود به مسجد به‌تدریج از راه کم‌نوری گذر می‌کنید. حیاط مرکزی مسجد نمایان می‌شود؛ در وسط این حیاط حوضی کوچک و آب برای وضو گرفتن و آشامیدن فراهم است. زیر سایه‌ی راهروهای مسقف محل خوبی برای نشستن، دمی استراحت کردن و لذت بردن از فضاست. برج کاشی‌های آبی‌رنگ که مشخصه‌ی ورودی به داخل مسجد است، قدرت و رنگ را در محیطی آجری تشدید می‌کند. در مسیر عبوری از میان حیاط مرکزی مسجد، تغییر جهتی اعمال شده، اما افرادی که وارد می‌شوند چنان مجذوب فضا می‌شوند که آن را احساس نمی‌کنند. در این ساختار از گوشه‌های تیز اجتناب شده تا یک مکان تسکین‌بخش و لطیف فراهم آید، ضمن آنکه به لحاظ ساختاری از باقی سازه‌ها هم متمایز می‌شود. پس از عبور از حیاط به سرسرای مدور کوچک و روبازی می‌رسید که قابی برای آسمان ساخته و در پیگیری مسیر، دو انتخاب پیش رو قرار می‌دهد: یکی ادامه‌ی راه است و دیگری به جنوب (محدوده‌ی آکادمیک) منتهی می‌شود. به محض خروج از فضای روحانی مسجد، با محیطی شگفت‌انگیز و تعجب‌آور روبه‌رو خواهید شد که به دور از انتظار شماست؛ همچنان که مسیر شرقی-غربی را پی می‌گیرید و از محدوده‌ی مذهبی دور می‌شوید، به منطقه‌ای مرتفع می‌رسید که همان آب‌راه باغ کشاورزی‌ست (سازه‌ی شماره‌ی 3). این منطقه به­‌منظور ایجاد فضایی فرح­‌بخش با انواع گل‌ها، درخت‌ها و چمن‌زار پوشیده شده و نهری همیشه روان هم در آن جریان دارد. سطح مرتفع پیاده­‌راه موضع خوبی برای تماشای بازی‌های تنیس، والیبال، بسکتبال و حتی فوتبال فراهم کرده است. تمام این رویدادها در طول پیاده‌راه چیده شده‌اند، به قصد آنکه رابطه‌ی بصری و تعامل دل‌انگیزی بین عابرین و بازیکن‌هایی که با لباس‌های ورزشی رنگی به دوندگی و بازی در زمین مشغولند، ایجاد کند. گذاشتن فضای مربوط به فعالیت‌های ورزشی، درست پس از فضای مذهبی همان چیزی‌ست که مایه‌ی تعجب بیننده‌ی تازه‌وارد می‌شود. در اینجا کاملاً احساس می­‌کنید که هر ساختمان عامل ایجاد یک فضا و تجربه‌­ای مشخص با محتوا، مفهوم و احساس­‌های کاملاً متفاوت از دیگری است. در ادامه به چهارراهی می‌رسید که به زمین‌های بازی اصلیِ شمالی و جنوبی ارتباط می‌یابد و جلوتر از آن، ساختمان مجتمع ورزشی است که سعی شده تا فضاهایی گسترده و سرپوشیده از راهروها و راه‌های زیرزمینی (جنوبی، شرقی و غربی) را در خود جای بدهد. این ساختمان در نقطه‌ی پایانی پیاده‌راه قرار دارد که قرار بوده تا در تداوم مسیر خود به سمت شرق، به باغ گیاه‌شناسی برسد. در طول این پیاده‌راه شرقی-غربی سه گریز پیاده­‌رو به سمت جنوب منشعب شده بود که دانشجویان را از طریق زمین­‌های ورزشی به سمت جنوب محوطه‌­ی دانشگاه هدایت می­‌کرد. متأسفانه در سا‌ل‌­های اخیر با مسدود شدن درِ مسجد و تغییر مسیر رفت‌­و­آمد دانشجویان، پیاد‌ه‌­راه بدون دلایل منطقی قطع و مفهوم طراحی دیبا که همانا اهمیت به عابر پیاده بود، زیر پا گذاشته شده است. دیبا در این‌­باره می­‌گوید:
جامعه­‌ی ما مبتلا به پدیده‌­ی “اتومبیل­‌زدگی” شده و زندگی انسانی و پیاده‌­رو قربانی خیابان‌­های ماشین­‌رو، بلوارها و اتوبان‌­ها شده­‌اند در حالی که قریب به بیست سال است که در تمام کشور­ها برای تردد افراد در شهرها اهمیت زیادی قائل شده‌­اند. حتی در شهر پاریس که یکی از مهم‌­ترین شهرهای جهان است، فضاهای ماشین­‌رو را کم کرده و به پیاده­‌روها افزوده‌­اند. در پیاده‌­روها درخت کاشته‌­اند و نیمکت گذاشته­‌اند و برای کافه­‌ها و رستوران‌­ها، فضای بیرونی قائل شده­‌اند، زیرا ملاک تصمیم­‌گیری در مدیریت شهری، انسانی کردن محیط زیست است، نه افزودن به امکانات حمل‌­ونقل خصوصی. پاریس که یکی از پر ازدحام‌­ترین و زیباترین شهرها­ست، سه آکس شرقی-غربی دارد؛ یکی از آنها که اتوبانی مشرف به رودخانه است، در روزهای تعطیل و تابستان‌­ها به­‌کلی بسته می­‌شود. در آنجا درخت­‌های موقت می­‌کارند یا در تابستان­‌ها آن را تبدیل به پلاژ می­‌کنند. در کشور ما حتی در دانشگاهی که باید نمونه و پایه‌­گذار فرهنگ شهرنشینی و زندگی مطلوب باشد، اگر نظری به نقشه­‌های موجود بیندازیم، می­بینیم که تمام مسیرهای تردد دانشجویان به صورت پیاده­‌روهای کنار خیابان طراحی شده­‌اند. این نوع تخریب و بی­‌توجهی به عابر پیاده و الصاق او به خیابان­‌های ماشین­‌رو، عابر را در درجه‌­ی دوم اهمیت (نسبت به خودرو) قرار می‌­دهد. طرح جامع این دانشگاه هم بی‌­شباهت به یک جنگل معماری برای تردد اتومبیل­‌ها نیست. حتی چند ایده­‌ی پیشرفته که ما توانستیم حدود نیم قرن پیش پایه‌­گذاری کنیم، مورد تضییع واقع شد. در ابتدا وقتی ما این پروژه را شرح دادیم، گویی در حال روایت داستانی ادبی و شاعرانه بودیم؛ یعنی روایتی از یک زندگی دلپذیر. حال آنکه اکنون در حال تخریب این زندگی هستیم. چرا؟ آن هم در دانشگاهی که خودش دپارتمان معماری دارد.
در ادامه به شرح بخش­‌های مختلف این دانشگاه خواهیم پرداخت.

نام پروژه : مجموعه­‌ی دانشگاهی شهید چمران (جندی شاپور)
موقعیت پروژه: اهواز
سال ساخت: 1357-1347خورشیدی

این پروژه اثری است از کامران دیبا
برای مشاهده‌ی مشخصات و دیگر آثار کامران دیبا در دانشنامه کلیک کنید.

مشاهده!