علی‌اکبر صارمی از زبان امیر بانی‌مسعود (قسمت سوم)

مجموعه‌ی ساختمان‌های فرهنگستان‌های جمهوری اسلامی ایران در تهران به سال 1373 خورشیدی طراحی و طی یک مسابقه‌ی ملّی به عنوان طرح دوم انتخاب گردید. طرح براساس احترام و هماهنگی با زمین سایت، نگهداری طبیعت موجود، اِشراف به کوه‌های شمال تهران طراحی شده است. نحوه‌ی چیدمان ساختمان‌ها در سایت به‌گونه‌ای است که هرکدام می‌توانند به ‌صورت مجزا عمل ‌کنند و فضاهای اختصاصی خود را داشته باشند. باغ‌های طبیعی تخت، باغچه‌های منظم، حیاط‌های متناسب و گذارهای بین ساختمان‌ها همگی طوری طراحی شده‌اند که در ایجاد روحیه‌ی معماری ایرانی مؤثر باشند. حیاط‌ مرکزی اصلی در مکانی از زمین طراحی شده که شیب طبیعی به‌ حداقل رسیده است. این حیاط به ‌صورت گردشگاه و باغچه‌ای پرگل و گیاه طراحی شده تا بتوان مناظر گوناگونی از کوه‌های شمال تهران را از زوایای گوناگون آن مشاهده کرد. حیاط‌های دیگر نیز در عین استقلال به‌گونه‌ای هستند که می‌توان گردش‌کنان از یکی وارد دیگری شد و به ساختمان رسید.

آنچه در این طرح نظر بیننده را جلب می‌نماید، احجام ساده‌ای است که به ترتیبی خاص با هم ترکیب شده‌اند. این اجزاء، به ‌صورت مکعب‌، استوانه و یا دیگر اشکال ساده در آمده‌اند که بر حسب نیاز تغییر شکل یافته و در مواردی سطوح آنها انحنا پیدا کرده است. انحنای زمین نیز همانند عملکردهای داخلی در تغییر شکل این احجام مؤثر بوده و آنها را به ‌صورتی که مشاهده می‌شود، در آورده است.

نحوه‌ی ترکیب این احجام و عناصر با هم حائز اهمیت است. این ترکیب در مواردی به ‌صورت هندسه‌ی ساده‌ و در مواردی خارج از اصول اولیه‌ی هندسی است. در مورد آخر نیز شکل و عوارض زمین تأثیرگذار بوده است. نکته‌ی اساسی در ترکیب این احجام، سیال بودن فضاها، به هم پیوسته بودن آنها و مهم‌تر از همه خلق فضاهایی است که می‌توان آنها را فضاهایی اتفاقی و حاصل از ترکیب چند عنصر غیرهمگن دانست. در هر ترکیب معماری، می‌توان با ایجاد زیربنایی هندسی نوعی کنترل کامل را برقرار کرد، به طوری‌که فضاهایی با پیش‌بینی اولیه‌ی طراح به‌ وجود آید و یا به اصطلاح تحت اختیار او باشد. این فضاهای بین احجام، اگر چاشنی تناسب معماری گذشته را نیز با خود داشته یاشند، مسلماً خاطره انگیز نیز خواهند بود؛ مانند طراحی حیاط‌ها و باغچه‌ها با تأسی به تناسب معماری گذشته‌ی ایران. ولی، در مواردی، فضای حاصل هندسه و شکل چندان شناخته­شده‌ای ندارد، بلکه ترکیبی است از اجزاء و احجام گوناگون که حتی عامل اتفاق و تصادف هم می‌تواند در کنار هم قرار گرفتن آنها مؤثر باشد.

تالار مرکزی شهر کرمانشاه به سال 1376 خورشیدی طراحی و بین سالهای 1382 و 1387 خورشیدی ساخته شد. این مجموعه با دارا بودن یک سالن تئاتر 650 نفره و سینمایی 300 نفره با فضاهای جنبی، در یک حجم کاملاً نئومدرن طراحی شده است. این مجموعه در بالای تپه‌ای در کنار میدان آزادگان شهر کرمانشاه قرار گرفته و دارای منظره‌ی مناسبی از میدان است. فکر اولیه‌ی آن برگرفته از معماری تاق‌بستان و معماری آن یادآور تاق‌های تراشیده در دلِ کوه است. حجم اصلی تالار در هماهنگی کامل با اجزاء و محوطه‌سازی آن قرار دارد و تداعی‌گر معماری باستانی شهر کرمانشاه است.

ساختمان اداری-آزمایشگاهی شرکت پالایش و پژوهش خون در تهران به سال‌ 1379 خورشیدی طراحی شد و در سال 1383 خورشیدی به بهره‌برداری رسید. محل احداث ساختمان اداری-آزمایشگاهی شرکت پالایش و پژوهش خون بر روی تپه‌ای بین بزرگراه‌های شیخ فضل‌الله نوری، شهید همت و شهید چمران در کنار مجموعه‌ی تأسیسات پالایش خون و زیر برج مخابراتی میلاد واقع است.

مسئله‌ی اساسی پروژه‌های انجام‌گرفته بر روی این تپه و تپه‌های مشابه آن در تهران به هویت جغرافیایی، بنیان زیست‌محیطی، زیبایی طبیعی و منظر شهری تهران بر می‌گردد که در گرو کمترین دست‌کاری در شکل و حالت طبیعی آنها و جلوگیری از خاک‌برداری‌های تغییر شکل‌دهنده و ایجاد حجم‌های بزرگ و شلوغ مخدوش‌کننده است. در طرح مذکور کوشش شده است با اولویت دادن به نمای دور طرح، نیازهای یک ساختمان هفت‌طبقه در حجم و فرمی ساده خلاصه شود و ساختمان طوری روی تپه قرار گیرد که حداقل تخریب در محیط را به وجود آورد و تا آنجا که ممکن است از خطوط طبیعی تپه تبعیت نماید. ساختمان چنان در شیب طبیعی حدوداً 30 درصدی زمین قرار گرفته است که کمترین خاکبرداری را لازم داشته باشد و برای ترمیم مجدد آن محوطه‌سازی و فضای سبز به درون ساختمان کشانده شده است.

نمای ساختمان صفحه‌ای است که بدون انقطاع دور تا دور ساختمان را می‌پوشاند و دو سر آن در محل ورودی‌ها و پله‌ها به هم دوخته می‌شود. در دو طبقه‌ی آخر آزمایشگاه‌های تخصصی، در سه طبقه‌ی وسط فضاهای اداری، و در دو طبقه‌ی زیرین رستوران و تأسیسات قرار دارند که روی هم حدود 3000 متر مربع زیر بنا را شامل می‌شوند.

ساختمان سفارت‌خانه و کنسول‌گری جمهوری اسلامی ایران در تیرانا پایتخت آلبانی بین سال‌های 1381 و 1383 خورشیدی طراحی و ساخته شد. زمین سفارت در نزدیکی میدان اصلی شهر، میدان اسکندربیک، واقع است که شهرداری تیرانا پروژه‌ی وسیعی را برای مرمت، نوسازی و تبدیل آن به محوطه‌ای تاریخی و توریستی در دست اجرا دارد. صارمی در مورد ایده‌ها و اهداف طراحی چنین می‌نویسد:

نخستین تصمیمی که در زمینه‌ی تکوین ایده‌ی طراحی گرفته شد، چگونگی نگاه به ساختمان سفارت بود که براساس آن سفارتخانه‌ی جمهوری اسلامی ایران آغوش خود را به انسان و جهان گشوده، پذیرای هرگونه ارتباط و گفتگو گردید. ضمن اینکه کل مجموعه از مقتضیات ایمنی غافل نبوده و امنیت ساختمان و ساکنان به طور کامل تأمین شده است. دیوارها، پنجره‌ها، روزنه‌ها و تمام بازشوها با دقت هرچه تمام‌تر طراحی گردیده تا بتواند آسایش و امنیت کامل سفارتخانه را تأمین کند.

او همچنین در مورد ویژگی‌ها و عناصر مفهومی و کارکردی طرح می‌نویسد:

ساختمان مورد نظر به ‌صورت یک کوشک در وسط زمین طراحی شده است که از چهار سمت می‌تواند نورگیری کند، ورودی اصلی ساختمان را ایوانی بزرگ تشکیل می‌دهد که بر خصلت تشریفاتی بودن بنا تأکید می‌کند. این ایوان درعین حال امکان جریان باد و نسیم تابستانی را که با رطوبت همراه است فراهم می‌کند. کناره‌های این ایوان باز است و جریان کوران مناسبی را به‌ وجود می‌آورد. همچنین فاصله‌ی میان سقف نهایی ساختمان با سقف اصلی نیز به نوبه‌ی خود باعث جریان نسیم در ساختمان و تهویه‌ی طبیعی می‌گردد، کل بنا بر صفه‌ای بلند قرار گرفته که با پله‌های عریض به ایوان اصلی منتهی می‌شود، سقف نهایی مجموعه به شکل صفه‌ای طراحی شده است که نورگیرهای خاصی آن را قطع می‌کند. این سقف توسط ستون‌هایی به صُفّه‌ی کف متصل می‌شود؛ صُفّه و ایوان و سقف این بنا یادآور ایوان‌هایی است که نمونه‌ی آن را در معماری گذشته ایران می‌توان یافت با این تفاوت که این بار به صورت امروزی درآمده و پاسخ‌گوی نیازهای جدید است.