شهـرک اکباتـان

طرح ساخت شهرک اکباتان در محور توسعه‌­ی شرقی-غربی تهران در سال 1345 توسط جوردَن گروزِن از دفتر معماری گروزِن سَمتون واقع در ایالات متحده­ ریخته شد. شرکت دیگری از ایالات متحده به نام اِستارِت، فاز یکِ اکباتان را قبل از انقلاب اسلامی به پایان رساند. البته پیمانکارانی از کشورهای اروپایی و آسیایی مانند آلمان و کره­‌ی جنوبی نیز در این پروژه شرکت داشتند. گسترش واحدهای مسکونی و صنعتی شهر تهران به سمت غرب و نزدیکی به فرودگاه از دلایل اصلی انتخاب محلّ ساخت این مجموعه بوده است. شرکت نوسازی و عمران تهران به عنوان یک شرکت خصوصی در سال 1354 کار بر روی این پروژه را آغاز کرد. با شروع پروسه‌­ی طراحی و اجرای پروژه در سال 54 تا سال 57 قسمت اعظم اسکلت‌­های مجموعه اجرا شد. که تقریباً تا این مرحله تمام فاز یک و 90 درصدِ بلوک­‌های فاز دو اجرا شده بودند. پس از انقلاب اسلامی به دلیل کسری بودجه در آن دوران و نیز مهاجرت متخصصین آلمانی و آمریکایی که روی این پروژه مشغول به کار بودند و مشکلات واردات مصالح ساختمانی و تجهیزات مورد نیاز، تکمیل پروژه‌­ی اکباتان تا سال 1374 ادامه یافت.
اکباتان، شهرکی که پس از گذشت نزدیک به سه دهه به یکی از بزرگترین و با هویّت‌­ترین محله­‌های شهر تهران تبدیل شده است، یک نشانه‌ی شهری در مدخل دروازه‌­ی غربی شهر تهران میباشد که دورنمای آن از فاصله‌­ی 10 کیلومتریِ اتوبان کرج و جاده مخصوص نمایان است. این شهرک در ابتدای احداثش، به دلیل داشتن معماری یکنواخت و منطبق با الگوهای معماری سبک بین‌­الملل، بسیار مورد انتقاد قرار گرفت و به عنوان محیطی فاقد ظرفیت‌­های لازم برای ایجاد سرزندگی و نشاط در مجموعه ارزیابی می‌­شد. اما امروزه به دلیل پیش‌­بینی‌­های لازم در فراهم آوردن زیرساخت‌­های شهری و خدمات مورد نیاز، این شهرک نسبت به بسیاری از شهرک­‌های جدید، مزیّت­‌های زیادی دارد و نزد ساکنان دارای اعتبار و ارزش شده است.
شهرک اکباتان، از سه فاز تشکیل شده که هر فاز شامل چند بلوک و هر بلوک شامل چند ورودی است. این شهرک دارای 33 بلوکِ 5، 9، 12 و 15 طبقه و تعداد 15,593 واحد مسکونی است. مساحت کلّ زمین شهرک، 2.208,570 متر مربع، سطح کلّ زیربنای احداثی، 3,072,533 متر مربع و سطح زیربنای مسکونی این شهرک، 2,660,000 متر مربع می‌باشد. این شهرک دارای 65,000 متر مربع فضای تجاری، اداری و درمانی است. 18 باب فضای آموزشی به وسعت 60,514 متر مربع، 17 باب مهدکودک به وسعت 5,400 متر مربع، 4,588 متر مربع فضای مذهبی، 176,063 متر مربع پارکینگ سرپوشیده و انباری و تصفیه­‌خانه با زیربنای کلّیِ 9,448 متر مربع می‌­باشد.
جمعیت این شهرک حدود 63,000 نفر محاسبه شده است اما لازم به ذکر است که در منابع مختلف، رقم‌­های متفاوتی برای جمعیت روز و یا شب این شهرک اعلام شده است (100,000 یا 80,000 نفر).
مراکز خرید و فضاهای تجاری
یکی از مهمترین فضاهای همگانی، مجموعه‌ی بازارچه‌­های شهرک است که هم از نظر عملکردی و نوع خدماتی که ارائه می‌­دهند و هم از این نظر که مهم­‌ترین فضاهای همگانی مجموعه و محلّ بروز رفتارهای مختلف اجتماعی افراد را شامل می­‌شوند، بسیار حائز اهمیت هستند. بازارچه‌­ها شامل فضاهای باز و بسته بوده و در ساعات مختلف شبانه روز، چهره­‌ی متفاوتی به خود میگیرند.
فضاهای سبز و بازِ میان بلوک‌­ها
درمیان فضاهای Uشکل بلوک­‌ها، فضاهای سبز و باز با پوشش­‌های گیاهی متنوع طراحی و ساخته شده­‌اند. وجود این فضاهای سبز و باز یکی از ویژگی­‌های بصری و کالبدی مهمّ مجموعه به شمار می­‌رود. بخش میانی فازها به فضای سبز که براساس سرانه­‌های جمعیتی محاسبه شده، اختصاص یافته بود که البته قسمتی از آن، بعدها به فضای تجاری تبدیل شد اما بدین دلیل که فضاهایی که برای این مجتمع در نظر گرفته شده­ بودند بر اساس استانداردهای ویژه‌­ای طراحی شده بودند، حتا بدون در نظر گرفتن این فضای سبز هم مسئله‌­ای به‌وجود نمی‌­آمد. چنین پروژه‌­هایی در تهران معمولاً با تراکم 300% ساخته می‌­شوند، حال آنکه تراکم مسکونی لحاظ‌شده در این مجتمع، حدود120% می‌­باشد. در نتیجه‌­ی چنین تراکمی، فضاهایی مطلوب برای ساکنین خلق شده است. همچنین با توجه به مساحت سرانه‌­های جمعیتی، محاسبات دقیقی برای کاربری‌­های تجاری، درمانی، آموزشی و … در نظر گرفته شده که تا به امروز به‌خوبی پاسخگوی نیازهای کاربران و ساکنین بوده‌اند.
ایمنی و پایداری
ایمنی در شهرک اکباتان از دو جنبه قابل بررسی است؛ یکی پایداری بناهای این شهرک یا به عبارتی ایمنی آنها در برابر زلزله یا هرگونه تخریب و دیگری، تعریف محدوده و حریم مسکونی. جدایی محدوده­‌ی پیاده و سواره در این شهرک، ایمنی عابر پیاده را تأمین می­‌کند. ساختمان­‌ها منطبق با اصول و بالاترین استانداردهای مهندسی زلزله ساخته شده‌­اند و عمر مفید مجموعه، بیش از یک قرن برآورد شده است.
سازه و تکنولوژی ساخت
سازه­‌های این پروژه‌­­ی عظیم به­‌حدّی مستحکم است که وقتی در دوران جنگ یک راکت موشکی به بلوک 18 فاز 2 اصابت کرد، تنها همان بخش از بلوک تخریب شد و به سازه‌ی اصلی ساختمان کوچکترین آسیبی وارد نشد. از جمله ویژگی­‌های سازه­‌ایِ منحصربه‌فرد این مجتمع مسکونی، سیستم نیمه تونلی آن است که نهایتاً سازه به صورت بتونی در آن اجرا می­‌شد. به عبارتی، قطعات Uشکلِ سازه‌­ای به ارتفاع 60/2 و دهانه­‌ی 7 متر اجرا می‌­شدند که بین Uها فاصله‌­ای به اندازه­‌ی 20 سانتیمتر وجود داشت و دیوارهای بتونیِ جدا کننده در آن ساخته می­‌شد. منافذی که در قسمت فوقانی این قطعات وجود دارند، امکان عبور سیستم‌­های تأسیساتی و باکس­‌های پله را فراهم کرده‌اند.
برای ساخت و بتون­‌ریزی سقف­‌ها، ابتدا شبکه‌­های میلگردیِ پیش­‌تنیده را به صورت اُوِرلَپ نصب نموده و پس از قالب‌­گیری، بتون‌­ریزی می­‌کردند. بعد از دو تا سه روز، جَک­‌های هیدرولیکی، باز شده و در قالب­‌بندی بخش­‌های دیگر به کار می‌­رفتند. اجرای هر سقف یک هفته به طول می‌­انجامید. سازه، به علت زودگیر بودن بتون و نیز پس‌کشیده بودن میلگردها، از مقاومت بالایی برخوردار است. سازه­‌های طبقات پایین چون بار بیشتری را تحمل می‌­کنند، میلگردهای بیشتری دارند اما ضخامت همه‌ی آنها تا بالا، یکسان است.
بیشتر سیستم‌­های ساختمانی که در ساخت این مجموعه به کار رفته بودند، اتوماتیک بوده و کارگرانِ مشغول در این پروژه، همگی افرادی تعلیم‌دیده بودند.
سیستم طراحی
سیستم طراحی مدولار بوده و بلوک‌­های مختلف فاز 2 پس از تعریف یک هسته‌­ی مرکزی، با چیدمان‌­های مختلفی به هم متصل می‌­شدند. در کل، این مجموعه دارای یک طراحی مدولار است. فازهای 1 و 3 تیپ­بندی شده و قاعده­‌مند هستند، اما نسبت به فاز 2 محدود­ترند؛ به طوری که در چیدمان بلوک‌­های مسکونی فاز 2، آزادی­‌هایی دارد اما در مورد فازهای 1و3، همین آزادی‌­ها در تفاوت تعدادِ طبقات و مقاطع لحاظ شده است.
مصرف انرژی
این پروژه در زمان خود از نظر مصرف انرژی بی‌بوده و تمام پنجره و درهای خارجی آن به صورت دو جداره طراحی شده بودند. شرکت عمران و نوسازی اکباتان در آن زمان عهده­دارِ طراحی و ساخت و تولید انبوه مصالح و تجهیزات مورد نیاز این مجتمع شده بود، به طوری که طراحی مبلمان و قطعات ساختمانی خاصی چون در و پنجره­‌ها، فن کویل‌­ها و موکت­‌ها با آرم اکباتان بر عهده‌­ی این شرکت بود. در طرح­‌های اولیه، قرار بر این بوده که بلوک­‌ها، با مبلمانِ اختصاصیِ طراحی‌شده برای اکباتان و تجهیزات کامل آشپزخانه تحویل خریداران داده شوند که البته این امر در مراحل بعدی منتفی شد.

نام پروژه: شهـرک اکباتـان
معمار: طراح مجموعه فریدون آذری و جوردَن گروزِن از دفتر معماری گروزِن سَمتون
موقعیت پروژه: تهران، ایران، 1354

این پروژه اثری است از جوردَن گروزِن
برای مشاهده‌ی مشخصات و دیگر آثار جوردَن گروزِن در دانشنامه کلیک کنید.

مشاهده!